O‘zbekiston Respublikasida moliya va kredit
Moliya (xalqaro atamasi «finans» fransuzcha «finance» – pul daromadi so‘zidan olingan) – davlat, korxona va oila pul mablag‘larini yig‘ish va sarflash munosabatlari. Davlat byudjeti – bir yillik daromad va xarajatlar rejasi; u respublika byudjeti, Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti va mahalliy byudjetlardan tashkil topadi. Byudjet maktab, shifoxona, yo‘llar va ish haqlari kabi xarajatlarni qoplaydi. Soliqlar – davlat byudjetini to‘ldiradigan majburiy to‘lovlar; ularni faqat qonun asosida, Oliy Majlis belgilaydi. Soliq tizimi yagona bo‘lib, uning qoidalari Soliq kodeksida. Har kim qonunda belgilangan soliqlarni to‘lashi shart. Markaziy bank bank tizimini boshqaradi, milliy valyuta barqarorligini ta’minlaydi. O‘zbekistonda so‘m 1994-yil 1-iyulda muomalaga kiritilgan. Byudjet har yili qonun sifatida qabul qilinadi, shuning uchun uning raqamlari yildan yilga o‘zgaradi.
| Tarkibi | Respublika byudjeti; Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti; Mahalliy byudjetlar |
|---|---|
| Xarajatlar | Maktab, shifoxona, yo‘llar, ish haqlari |
Do‘kon cheki narxni va undagi soliq qismini ko‘rsatadi. Soliqsiz narx 100 birlik bo‘lsa va QQS (hozir 12%) qo‘shilsa, chek jami 112 birlikni ko‘rsatadi, shundan 12 birligi soliq sifatida byudjetga boradi.
Kassir chek chiqaradi, buxgalter solig‘ni hisoblab hisobot beradi, xaridor chekni ko‘rib summani tekshiradi.
Chekda 12% QQS ko‘rsatilgan bo‘lsa, jami summani 12 ga ko‘paytirib 112 ga bo‘ling: soliq qismi chiqadi (masalan, 224 birlikdan 24 birlik); chek bo‘lmasa, shu misolni daftarda hisoblang.
«Oila byudjeti»: oylik daromad va xarajatlarning kichik jadvalini tuzing (masalan, oylik daromad 8 000 000 so‘m). Qaysi xarajatlar zarur, qaysilari ixtiyoriy? Uni davlat byudjeti bilan solishtiring.