ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Konstitutsiyaviy huquq asoslari

Moliya va kredit

Darslar 30 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
30

O‘zbekiston Respublikasida moliya va kredit

Darslik: 170–176-betlar
MaqsadDavlat byudjeti, soliq va markaziy bank vazifalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
moliya · financebyudjet · budgetsoliq · taxMarkaziy bank · Central Bank
Tushuntirish

Moliya (xalqaro atamasi «finans» fransuzcha «finance» – pul daromadi so‘zidan olingan) – davlat, korxona va oila pul mablag‘larini yig‘ish va sarflash munosabatlari. Davlat byudjeti – bir yillik daromad va xarajatlar rejasi; u respublika byudjeti, Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti va mahalliy byudjetlardan tashkil topadi. Byudjet maktab, shifoxona, yo‘llar va ish haqlari kabi xarajatlarni qoplaydi. Soliqlar – davlat byudjetini to‘ldiradigan majburiy to‘lovlar; ularni faqat qonun asosida, Oliy Majlis belgilaydi. Soliq tizimi yagona bo‘lib, uning qoidalari Soliq kodeksida. Har kim qonunda belgilangan soliqlarni to‘lashi shart. Markaziy bank bank tizimini boshqaradi, milliy valyuta barqarorligini ta’minlaydi. O‘zbekistonda so‘m 1994-yil 1-iyulda muomalaga kiritilgan. Byudjet har yili qonun sifatida qabul qilinadi, shuning uchun uning raqamlari yildan yilga o‘zgaradi.

Davlat byudjeti – bir yillik daromad va xarajatlar rejasi
TarkibiRespublika byudjeti; Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti; Mahalliy byudjetlar
XarajatlarMaktab, shifoxona, yo‘llar, ish haqlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘kon cheki narxni va undagi soliq qismini ko‘rsatadi. Soliqsiz narx 100 birlik bo‘lsa va QQS (hozir 12%) qo‘shilsa, chek jami 112 birlikni ko‘rsatadi, shundan 12 birligi soliq sifatida byudjetga boradi.

Kim ishlatadi

Kassir chek chiqaradi, buxgalter solig‘ni hisoblab hisobot beradi, xaridor chekni ko‘rib summani tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Chekda 12% QQS ko‘rsatilgan bo‘lsa, jami summani 12 ga ko‘paytirib 112 ga bo‘ling: soliq qismi chiqadi (masalan, 224 birlikdan 24 birlik); chek bo‘lmasa, shu misolni daftarda hisoblang.

Namunalar
Do‘kondan sotib olingan mahsulot narxiga qo‘shilgan soliq oxir-oqibat byudjetga tushib, maktab va yo‘llar uchun sarflanishi mumkin.
Viloyat byudjeti mahalliy byudjetga misol: u hududdagi maktab va ko‘chalarni ta’mirlashga ishlatiladi.
Sinfda faoliyat

«Oila byudjeti»: oylik daromad va xarajatlarning kichik jadvalini tuzing (masalan, oylik daromad 8 000 000 so‘m). Qaysi xarajatlar zarur, qaysilari ixtiyoriy? Uni davlat byudjeti bilan solishtiring.

Mashq
1
Davlat byudjeti nimalardan tashkil topadi?
2
Soliqlarni kim joriy etadi?
3
Nima uchun soliqlar qonun bilan belgilanishi kerak?
4
Markaziy bank nima uchun kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHisob-kitob va yozuvlarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →