ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Konstitutsiyaviy huquq asoslari

Inson va fuqaro huquqlari: umumiy tushuncha

Darslar 6 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
6

Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari va erkinliklari

Darslik: 32–38-betlar
MaqsadInson va davlat o‘rtasidagi aloqani, inson huquqlari va erkinliklarining turlarini hamda ularning daxlsizligi va tengligi prinsipini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
huquq va erkinlik · right and freedomdaxlsizlik · inviolabilitydiskriminatsiya · discriminationfuqaroligi bo‘lmagan shaxs (apatrid) · stateless person
Tushuntirish

Konstitutsiya inson huquq va erkinliklarini tan olish, ularga rioya etish va ularni himoya qilishni davlatning majburiyati deb belgilaydi: davlat insonga xizmat qiladi. Huquqlar odatda beshta guruhga bo‘linadi: shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar; yangi tahrirda, masalan, qulay atrof-muhit huquqi ham alohida e’tirof etilgan. Konstitutsiyada mustahkamlangan huquqlar daxlsiz: ulardan hech kim sud qarorisiz mahrum eta olmaydi va ular faqat qonunga asoslanib, boshqalarning huquqlari yoki xavfsizlikni himoya qilish uchun cheklanishi mumkin. Barcha fuqarolar qonun oldida teng; jinsi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi yoki ijtimoiy mavqeiga ko‘ra imtiyoz berish yoki cheklash – diskriminatsiya – taqiqlanadi. Xorijiy fuqarolar va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar ham asosiy huquqlardan foydalanadi, lekin saylov huquqi va harbiy xizmat burchi fuqarolarga tegishli.

ShaxsiySiyosiyIqtisodiyIjtimoiyMadaniyInson huquqlariguruhlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sport zali jadvali har bir sinfga navbat beradi, sinfdagi o‘quvchilar kimligiga qaramay, hamma uchun bir xil qoida bilan. Inson huquqlarida ham teng munosabat shunga o‘xshaydi (bu taqqoslash): odamlarga kimligiga qarab emas, umumiy qoida bo‘yicha munosabat qilinadi.

Kim ishlatadi

Maktab ma’muri jadvalni adolatli tuzadi, ishga qabul bo‘limi xodimi nomzodlarni bir xil mezon bilan baholaydi, inson huquqlari tadqiqotchisi tenglik holatlarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabda bir xil qoida hamma uchun qo‘llanadigan bitta holatni (navbat, jadval, mezon) toping va uni bir gap bilan daftaringizga yozing.

Namunalar
Maktabga qabul qilishda bolaning millati yoki ota-onasining boyligiga qarab rad etish diskriminatsiyadir va tenglik prinsipiga zid.
Huquq/burchFuqaroXorijiy fuqaro
Asosiy huquqlar, sud himoyasiHaHa
Saylov huquqi, harbiy xizmat burchiHaYo‘q
Mehmon sifatida kelgan xorijiy fuqaro sud himoyasiga ega, lekin O‘zbekiston saylovlarida ovoz bera olmaydi: asosiy huquqlar hamma uchun, siyosiy huquqlar esa asosan fuqarolar uchun.
Sinfda faoliyat

«Huquq yoki erkinlik?»: o‘qituvchi iboralar o‘qiydi (yashash, so‘z erkinligi, mulk, saylash, ta’lim, tibbiy yordam). Sinf har birini «shaxsiy», «siyosiy», «iqtisodiy-ijtimoiy» yoki «madaniy» guruhga ajratadi.

Mashq
1
Inson huquqlari qaysi guruhlarga bo‘linadi? Har biriga bittadan misol keltiring.
2
Diskriminatsiya nima? Misol keltiring.
3
Fuqaro va apatridning huquqlari qaysi jihatdan farq qiladi?
4
Nima uchun huquqlar boshqalarning huquqlari boshlanadigan joyda cheklanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi 10 ta belanchakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →