Darslar 6 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
6
Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari va erkinliklari
Darslik: 32–38-betlar
MaqsadInson va davlat o‘rtasidagi aloqani, inson huquqlari va erkinliklarining turlarini hamda ularning daxlsizligi va tengligi prinsipini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
huquq va erkinlik · right and freedomdaxlsizlik · inviolabilitydiskriminatsiya · discriminationfuqaroligi bo‘lmagan shaxs (apatrid) · stateless person
Tushuntirish
Konstitutsiya inson huquq va erkinliklarini tan olish, ularga rioya etish va ularni himoya qilishni davlatning majburiyati deb belgilaydi: davlat insonga xizmat qiladi. Huquqlar odatda beshta guruhga bo‘linadi: shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar; yangi tahrirda, masalan, qulay atrof-muhit huquqi ham alohida e’tirof etilgan. Konstitutsiyada mustahkamlangan huquqlar daxlsiz: ulardan hech kim sud qarorisiz mahrum eta olmaydi va ular faqat qonunga asoslanib, boshqalarning huquqlari yoki xavfsizlikni himoya qilish uchun cheklanishi mumkin. Barcha fuqarolar qonun oldida teng; jinsi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi yoki ijtimoiy mavqeiga ko‘ra imtiyoz berish yoki cheklash – diskriminatsiya – taqiqlanadi. Xorijiy fuqarolar va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar ham asosiy huquqlardan foydalanadi, lekin saylov huquqi va harbiy xizmat burchi fuqarolarga tegishli.
Namunalar
Maktabga qabul qilishda bolaning millati yoki ota-onasining boyligiga qarab rad etish diskriminatsiyadir va tenglik prinsipiga zid.
Mehmon sifatida kelgan xorijiy fuqaro sud himoyasiga ega, lekin O‘zbekiston saylovlarida ovoz bera olmaydi: asosiy huquqlar hamma uchun, siyosiy huquqlar esa asosan fuqarolar uchun.
Sinfda faoliyat
«Huquq yoki erkinlik?»: o‘qituvchi iboralar o‘qiydi (yashash, so‘z erkinligi, mulk, saylash, ta’lim, tibbiy yordam). Sinf har birini «shaxsiy», «siyosiy», «iqtisodiy-ijtimoiy» yoki «madaniy» guruhga ajratadi.
Mashq
1
Inson huquqlari qaysi guruhlarga bo‘linadi? Har biriga bittadan misol keltiring.
Shaxsiy (yashash), siyosiy (saylash), iqtisodiy (mulk), ijtimoiy (tibbiy yordam), madaniy (ta’lim va ijod).
2
Diskriminatsiya nima? Misol keltiring.
Insonning jinsi, millati, dini kabi belgilariga ko‘ra huquqlarini cheklash; masalan, ayol kishini faqat jinsi uchun ishga olmaslik.
3
Fuqaro va apatridning huquqlari qaysi jihatdan farq qiladi?
Apatrid asosiy huquqlardan foydalanadi, lekin saylash-saylanish huquqi va harbiy xizmat burchi fuqaroga xos.
4
Nima uchun huquqlar boshqalarning huquqlari boshlanadigan joyda cheklanadi?
Chunki bir kishining erkinligi boshqasining huquqini buzsa, hech kimning huquqi himoyalanmay qoladi; chegara hammaning huquqini saqlaydi.