Darslar 12 · 1 ta dars · G. M. Tansikbayeva, V. A. Kostetskiy. Konstitutsiyaviy huquq asoslari, 9-sinf (A. X. Saidov umumiy tahririda), tuzatilgan va to‘ldirilgan 8-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
12
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining konstitutsiyaviy burchlari
Darslik: 74–81-betlar
MaqsadFuqarolarning konstitutsiyaviy burchlarini sanash va ularning huquqlar bilan o‘zaro bog‘liqligini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
burch · dutysoliq · taxharbiy xizmat · military servicetarixiy meros · historical heritage
Tushuntirish
Huquq bilan burch bir-biridan ajralmas: davlat inson huquqlarini kafolatlasa, fuqaro ham o‘z burchlarini bajaradi. Asosiy burchlar: Konstitutsiya va qonunlarga rioya qilish, boshqalarning huquq, erkinlik va qadr-qimmatini hurmat qilish; qonun bilan belgilangan soliqlar va yig‘imlarni to‘lash; Vatanni himoya qilish va qonunda belgilangan tartibda harbiy xizmatni o‘tash; atrof-muhitni, tarixiy va madaniy merosni asrash. Ota-onalar farzandlarini tarbiyalashga, voyaga yetgan farzandlar esa ota-onalariga g‘amxo‘rlik qilishga majbur. Umumiy o‘rta ta’lim olish ham majburiy bo‘lib, bolaning ta’lim olishini ta’minlash ota-onaning burchidir. Burchlar jazo uchun emas, jamiyat va davlat barqarorligi hamda hamma huquqini ta’minlash uchun kerak: masalan, to‘langan soliqlardan maktab, shifoxona va yo‘llar moliyalashtiriladi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Sinfdagi navbatchilik jadvalida toza sinfdan hamma bahramand bo‘ladi, chunki har kim o‘z navbatida tozalaydi. Huquq va burchlar ham shunday bog‘liq (bu taqqoslash): hammaning huquqi ishlashi uchun har kim o‘z burchini bajaradi.
Kim ishlatadi
Jamoa sardori navbatlarni taqsimlaydi, ko‘ngilli tashabbuskor tozalash kunini tashkil qiladi, xo‘jalik xodimi umumiy joylar tartibini saqlaydi.
Bugun sinab ko‘ring
Jamoat joyidagi qoidalar lavhasini (bog‘, avtobus) eslang yoki ko‘ring va unda nimaga «mumkin», nimaga «shart» deyilganini ajrating.
Namunalar
Do‘kon egasi soliq to‘laydi→Davlat byudjeti→Umumiy ehtiyojlar
Soliq to‘lash – burch: do‘kon egasi daromadidan qonunga ko‘ra soliq to‘lasa, bu mablag‘ davlat byudjetiga tushadi va umumiy ehtiyojlarga sarflanadi.
Daraxt kesishga ruxsat so‘ragan korxona qonunni bajarib atrof-muhitni asrash burchiga amal qiladi; bola esa bog‘da gul-giyohni ezmaslik orqali shu burchni kichik darajada bajaradi.
Sinfda faoliyat
«Huquq-burch juftligi»: guruhlar kartochkalarni juftlaydi (ta’lim huquqi – o‘qish burchi; mulk huquqi – soliq burchi; xavfsizlik huquqi – qonunga rioya burchi).
Mashq
1
Fuqaroning konstitutsiyaviy burchlaridan beshtasini sanang.
Qonunga rioya, boshqalar huquqini hurmat, soliq to‘lash, Vatanni himoya qilish, atrof-muhit va merosni asrash.
2
Ota-ona va farzandning o‘zaro konstitutsiyaviy burchlari qanday?
Ota-ona farzandni tarbiyalaydi va ta’lim olishini ta’minlaydi; voyaga yetgan farzand ota-onaga g‘amxo‘rlik qiladi.
3
Soliqlar qayerga sarflanadi? Ikki misol keltiring.
Davlat byudjeti orqali maktab, shifoxona, yo‘l qurilishi, pensiya va ish haqlari.
4
Nima uchun burchlarni bajarmasdan huquqlardan to‘liq foydalanib bo‘lmaydi?
Chunki huquqlarni ta’minlash uchun resurs va tartib kerak; hamma burchini bajarsagina barchaning huquqi himoyalanadi.