ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Jahon aholisi: soni, tarkibi

Darslar 8–9 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
9

Jahon aholisining jinsiy, yosh, irqiy tarkibi

Darslik: 28–31-betlar
MaqsadAholining yosh-jins tarkibini va asosiy irqlarni tavsiflash hamda yosh-jins piramidasini o‘qish.
Yangi so‘zlar
yosh tarkibi · age structureyosh-jins piramidasi · age-sex pyramidirq · race (a group of people with shared inherited outward traits)aralash irqlar (metis, mulat, sambo) · mixed groups (mestizo, mulatto, zambo)
Tushuntirish

Yosh tarkibi bo‘yicha aholi uch guruhga bo‘linadi: bolalar (0–14 yosh), mehnat yoshidagilar (15–64) va keksalar (65 va undan katta). Afrika va Osiyoning ko‘p davlatlarida bolalar ulushi katta (Niger, Mali, Uganda), Yevropa va Yaponiyada esa keksalar ulushi katta. Jinsiy tarkibda dunyo bo‘yicha erkaklar va ayollar deyarli teng; Yevropa va Shimoliy Amerikada ayollar biroz ko‘p (ular uzoq yashaydi), Osiyoning ba’zi mintaqalarida va Fors qo‘ltig‘i davlatlarida (ishchi migratsiyasi tufayli) erkaklar ko‘p. Yosh-jins piramidasi har bir yosh guruhining erkak va ayollar bo‘yicha ulushini ko‘rsatadi: yosh aholili mamlakatlarda u keng tagli, qarigan aholili mamlakatlarda toraygan bo‘ladi. Irqlar qadimda tabiiy muhitga moslashish natijasida paydo bo‘lgan tashqi belgilar bo‘yicha guruhlardir; an’anaviy tasnifda to‘rt asosiy irq — yevropeoid, mongoloid, negroid va avstraloid — hamda oraliq va aralash irqlar ajratiladi. Metis, mulat, sambo Amerikada keng tarqalgan. Fan nuqtayi nazaridan barcha odamlar bitta tur (Homo sapiens), irqlar o‘rtasida aql-qobiliyat farqi yo‘q va irqchilik asossizdir.

Yosh guruhiYoshi
Bolalar0–14
Mehnatga layoqatli15–64
Keksalar65 va undan katta
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shaharchada bolalar ko‘p bo‘lsa, ko‘proq maktab va bog‘cha kerak; keksalar ko‘proq bo‘lsa, ko‘proq poliklinika va yengil transport yo‘nalishlari kerak bo‘ladi. Yosh-jins piramidasi bu ehtiyojlarni oldindan ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Shahar rejalashtiruvchisi xizmatlarni joylashtiradi, pensiya xizmati tahlilchisi kelajakdagi yuklamani baholaydi, demograf yosh tarkibini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabingizda har bir sinfdan nechta sinf borligini taxminiy ustunli diagramma bilan chizing; aniq bilmasangiz, taxmin qiling.

Namunalar
Piramida o‘qish: tagi keng, tepasi tor piramida — ko‘p bolali, tez o‘sayotgan aholi (masalan, Afrika davlatlari); tagi tor, o‘rtasi keng — qarigan aholi (Yaponiya, Germaniya).
Mehnat yoshidagilar100Bola + keksa4020
Yuklama: 100 ta mehnat yoshidagiga 40 bola va 20 keksa to‘g‘ri kelsa, ularga bog‘liq aholi 40 + 20 = 60 kishi.
Sinfda faoliyat

«Piramidani chizamiz»: ikki guruh daftarda yosh guruhlari (0–14, 15–64, 65+) bo‘yicha Niger va Yaponiya uchun taxminiy piramida chizadi va sinfga tushuntiradi.

Mashq
1
Aholining uch asosiy yosh guruhini ayting.
2
Davlatda 100 ming mehnat yoshidagiga 45 ming bola va 15 ming keksa to‘g‘ri keladi. Bog‘liq aholi necha ming?
3
Nega Fors qo‘ltig‘i davlatlarida erkaklar ayollardan ko‘p?
4
Nega «irqchilik» ilmiy jihatdan asossiz deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLoyihamiz nomi va logotipiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →