☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Jahon aholisi: soni, tarkibi

Darslar 8–9 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
9

Jahon aholisining jinsiy, yosh, irqiy tarkibi

Darslik: 28–31-betlar
MaqsadAholining yosh-jins tarkibini va asosiy irqlarni tavsiflash hamda yosh-jins piramidasini o‘qish.
Yangi so‘zlar
yosh tarkibi · age structureyosh-jins piramidasi · age-sex pyramidirq · race (a group of people with shared inherited outward traits)aralash irqlar (metis, mulat, sambo) · mixed groups (mestizo, mulatto, zambo)
Tushuntirish

Yosh tarkibi bo‘yicha aholi uch guruhga bo‘linadi: bolalar (0–14 yosh), mehnat yoshidagilar (15–64) va keksalar (65 va undan katta). Afrika va Osiyoning ko‘p davlatlarida bolalar ulushi katta (Niger, Mali, Uganda), Yevropa va Yaponiyada esa keksalar ulushi katta. Jinsiy tarkibda dunyo bo‘yicha erkaklar va ayollar deyarli teng; Yevropa va Shimoliy Amerikada ayollar biroz ko‘p (ular uzoq yashaydi), Osiyoning ba’zi mintaqalarida va Fors qo‘ltig‘i davlatlarida (ishchi migratsiyasi tufayli) erkaklar ko‘p. Yosh-jins piramidasi har bir yosh guruhining erkak va ayollar bo‘yicha ulushini ko‘rsatadi: yosh aholili mamlakatlarda u keng tagli, qarigan aholili mamlakatlarda toraygan bo‘ladi. Irqlar qadimda tabiiy muhitga moslashish natijasida paydo bo‘lgan tashqi belgilar bo‘yicha guruhlardir; an’anaviy tasnifda to‘rt asosiy irq — yevropeoid, mongoloid, negroid va avstraloid — hamda oraliq va aralash irqlar ajratiladi. Metis, mulat, sambo Amerikada keng tarqalgan. Fan nuqtayi nazaridan barcha odamlar bitta tur (Homo sapiens), irqlar o‘rtasida aql-qobiliyat farqi yo‘q va irqchilik asossizdir.

Namunalar
Piramida o‘qish: tagi keng, tepasi tor piramida — ko‘p bolali, tez o‘sayotgan aholi (masalan, Afrika davlatlari); tagi tor, o‘rtasi keng — qarigan aholi (Yaponiya, Germaniya).
Yuklama: 100 ta mehnat yoshidagiga 40 bola va 20 keksa to‘g‘ri kelsa, ularga bog‘liq aholi 40 + 20 = 60 kishi.
Sinfda faoliyat

«Piramidani chizamiz»: ikki guruh daftarda yosh guruhlari (0–14, 15–64, 65+) bo‘yicha Niger va Yaponiya uchun taxminiy piramida chizadi va sinfga tushuntiradi.

Mashq
1
Aholining uch asosiy yosh guruhini ayting.
2
Davlatda 100 ming mehnat yoshidagiga 45 ming bola va 15 ming keksa to‘g‘ri keladi. Bog‘liq aholi necha ming?
3
Nega Fors qo‘ltig‘i davlatlarida erkaklar ayollardan ko‘p?
4
Nega «irqchilik» ilmiy jihatdan asossiz deyiladi?