☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Misr va Avstraliya

Darslar 53–54 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
54

Avstraliya Ittifoqi

Darslik: 152–154-betlar
MaqsadAvstraliyaning o‘rni, tabiati, aholisi va iqtisodiyotining asosiy xususiyatlarini ta’riflash.
Yangi so‘zlar
yagona materik-davlat · a state occupying a whole continentKatta Suvayirg‘ich tizma · the Great Dividing Rangeaborigenlar · Aboriginal peoplestog‘-kon sanoati · mining
Tushuntirish

Avstraliya Ittifoqi butun bir materikni egallagan dunyodagi yagona davlat; unga Tasmaniya va boshqa orollar ham kiradi. Maydoni taxminan 7,7 mln km² (dunyoda 6-o‘rin), aholisi taxminan 27 mln, poytaxti — Kanberra. Hind va Tinch okeanlari bilan o‘ralgan, Janubiy yarim sharda, boshqa mintaqalardan uzoq, lekin zamonaviy dengiz va havo transporti uni dunyo bilan bog‘laydi. Davlat — konstitutsion monarxiya (Britaniya Hamdo‘stligi a’zosi, davlat boshlig‘i — Britaniya monarxi), amalda bosh vazir boshqaradi; 6 shtat va bir necha hududdan iborat federatsiya. Relyefi asosan tekislik va platolar; sharqda Katta Suvayirg‘ich tizma, eng baland nuqtasi — Kossyushko cho‘qqisi (2 228 m). Iqlimi quruq: katta qismi cho‘l, chalacho‘l va savannalar. Suv taqchil, asosiy daryolari Murrey va Darling, ular suvi mavsumlar bo‘yicha keskin o‘zgaradi; yer osti suvlari ko‘p foydalaniladi. Foydali qazilmalar juda boy: temir rudasi, ko‘mir, boksit, oltin, uran, nikel, litiy va suyultirilgan gaz — Avstraliya ko‘pchiligining yirik eksportchisi. Aholi zichligi dunyoda eng pastlardan biri (o‘rtacha taxminan 3 kishi/km²); aholi sharqiy va janubi-sharqiy qirg‘oqda va yirik shaharlarda (Sidney, Melburn, Brisben, Pert) yashaydi. Urbanizatsiya taxminan 86–90 %. Aholining katta qismi ko‘chib kelgan odamlar va ularning avlodlari, hozir ko‘pmillatli: yevropaliklar, osiyoliklar va boshqalar; tub aholi — aborigenlar va Torres bo‘g‘izi orollari xalqi taxminan 3–4 %. Tabiiy o‘sish past, aholi asosan migratsiya hisobiga o‘sadi. Iqtisodiyot yuqori rivojlangan: aholi jon boshiga YIM yuqori, tog‘-kon sanoati, qishloq xo‘jaligi, ta’lim va turizm yetakchi. Ko‘mir, temir rudasi, gaz Osiyo davlatlariga, ayniqsa Xitoyga eksport qilinadi. Qo‘ychilik va qoramolchilik katta (jun va mol go‘shti eksporti), dehqonchilik — bug‘doy, uzum. Eng muhim iqtisodiy rayon — janubi-sharq.

Namunalar
Aholi joylashuvi: Sidney va Melburn janubi-sharqda — iqlim yumshoq, yog‘in yetarli, port va unumdor yer bor; markaz cho‘l, shu sababli deyarli bo‘sh.
Eksport: temir rudasi va ko‘mir Osiyoga kemalarda yuboriladi, shuning uchun Avstraliya savdosi Osiyo davlatlari bilan chambarchas bog‘liq.
Sinfda faoliyat

Xaritada Kanberra, Sidney, Melburn, Pert, Murrey daryosi, Katta Suvayirg‘ich tizma va Katta Artezian havzasini belgilab, nega ichkari bo‘sh ekanini yozing.

Mashq
1
Avstraliya nimasi bilan dunyoda yagona?
2
Avstraliyaning poytaxti qaysi shahar?
3
Avstraliya hududining katta qismi qanday tabiat zonalaridan iborat?
4
Nima uchun Avstraliyada aholi zichligi juda past, ammo urbanizatsiya yuqori?