☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Xitoy Xalq Respublikasi

Darslar 42–43 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
43

Xitoy iqtisodiyoti va iqtisodiy rayonlari

Darslik: 120–122-betlar
MaqsadXitoy iqtisodiyoti, sanoati, qishloq xo‘jaligi va iqtisodiy rayonlarini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
«Uch dara» GESi · the Three Gorges hydropower stationiqtisodiy zonalar · economic zonesdunyo ustaxonasi · the world’s workshopsholi · rice
Tushuntirish

Xitoy YIM hajmi bo‘yicha dunyoda ikkinchi (xarid qobiliyati paritetida birinchi) iqtisodiyot; aholi jon boshiga YIM esa yuqori daromadli davlatlardan past. Sanoatning deyarli barcha tarmoqlari rivojlangan, ko‘mir, po‘lat, alyuminiy, sement, kiyim, poyabzal, elektronika, avtomobil va kemalar ishlab chiqarishda Xitoy dunyoda birinchi yoki yetakchilar qatorida, shuning uchun uni «dunyo ustaxonasi» deyishadi. Sanoatning tayanchi yoqilg‘i-energetika majmuasi: ko‘mir asosan shimoli-sharq va sharqda qazib olinadi; elektr energiyasining katta qismi hozir ham ko‘mirli IESlarda olinadi, ammo quyosh va shamol stansiyalari, GES va AESlar tez ko‘paymoqda, bu borada Xitoy dunyoda birinchi o‘rinlarda. Yanszi daryosidagi «Uch dara» GESi dunyodagi eng yirik GESlardan biri. Ko‘mir ko‘p yoqilgani katta shaharlarda havo ifloslanishini keskinlashtirgan. Mashinasozlik, elektronika va avtomobilsozlik, shuningdek, to‘qimachilik hamda oziq-ovqat sanoati tez o‘sgan. Qishloq xo‘jaligining asosi dehqonchilik: ekin maydonining katta qismini donli ekinlar, ayniqsa, sholi egallaydi; Xitoy bug‘doy, sholi, kartoshka, sabzavot, meva, choy va cho‘chqa go‘shti yetishtirishda dunyoda birinchi o‘rinlarda. U jahon ekin maydonining kichik qismiga ega bo‘la turib, katta aholini asosan o‘z mahsuloti bilan oziqlantiradi. Iqtisodiy rayonlar uchta: Sharqiy (dengizbo‘yi, Shanxay, Pekin, Tyanszin, Guanchjou — eng rivojlangan), Markaziy va G‘arbiy; hozirgi siyosat ichki hududlarni rivojlantirishga qaratilgan. Xitoy O‘zbekistonning eng yirik savdo hamkorlaridan biri.

Namunalar
Nega «dunyo ustaxonasi»: Xitoyda arzon mehnat, katta ichki bozor va ko‘p resurslar bor, shuning uchun ko‘plab tovarlar u yerda ishlab chiqarilib, butun dunyoga eksport qilinadi.
Iqtisodiy rayonlar farqi: Sharqiy rayon dengizga yaqin, portlar va shaharlar ko‘p — eng boy; G‘arbiy rayon baland tog‘li va cho‘lli, resursga boy, lekin kam o‘zlashtirilgan.
Sinfda faoliyat

Daftarda 3 ustunli jadval tuzing: Sharqiy, Markaziy, G‘arbiy rayonlar. Har biriga bittadan yirik shahar, bitta tabiiy omil va bitta asosiy tarmoqni yozing.

Mashq
1
Xitoy qaysi mahsulotlar ishlab chiqarishda dunyoda yetakchi? Uchtasini yozing.
2
Xitoyning eng yirik GESi qaysi daryoda joylashgan?
3
Xitoyning uchta iqtisodiy rayonini yozing va qaysi biri eng rivojlanganligini ayting.
4
Nima uchun Xitoyning yirik shaharlarida havo ifloslanishi muammo?