Qirg‘iziston Respublikasi
Qirg‘iziston Yevrosiyoning o‘rtasida, Tyanshan tog‘lari hududida joylashgan; maydoni taxminan 200 ming km², aholisi taxminan 7 mln kishi, poytaxti — Bishkek. U Qozog‘iston, O‘zbekiston, Tojikiston va Xitoy bilan chegaradosh, okeanga chiqmaydi. Iqtisodiy-geografik o‘rni nisbatan noqulay: tog‘lar sababli yirik xalqaro magistrallar kam. 2021-yildagi konstitutsiyaga ko‘ra davlat kuchli prezident boshqaruvidagi respublika; ma’muriy bo‘linishi — 7 viloyat va Bishkek hamda O‘sh shaharlari. Mamlakat hududining deyarli 90 % ini tog‘ tizmalari egallaydi; Xitoy bilan chegarada Tyanshanning eng baland nuqtalaridan biri — Jengish Chokusu (G‘alaba cho‘qqisi, 7 439 m). Yirik muzliklar daryo va ko‘llarni to‘ldiradi: Norin, Chuy, Talas daryolari, eng katta ko‘li — Issiqko‘l. Foydali qazilmalar: oltin, surma, simob, volfram, uran, qalayi; neft va gaz kam, shuning uchun yoqilg‘i import qilinadi. Suv-energetika resurslari boy, elektr energiyasi asosan Norin daryosidagi GESlarda olinadi. Aholisi tog‘ oralig‘idagi vodiylarda (Farg‘ona, Chuy) to‘plangan; shaharlarda aholining uchdan bir qismi yashaydi; eng yirik shahar — Bishkek (1 mln dan ortiq), keyin O‘sh. Qirg‘izlar taxminan to‘rtdan uch qism, o‘zbeklar taxminan 15 % (asosan janubda, O‘sh va Jalolobodda), ruslar, dunganlar, uyg‘urlar va tojiklar ham bor. Iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi muhim, shuning uchun agrar-industrial davlat; sanoati tog‘-kon (oltin eksportning katta qismi, Kumtor koni), yengil va oziq-ovqat sanoati. Dehqonchilikda bug‘doy, kartoshka, sabzavot, paxta, tamaki; yaylovlarda qo‘y, echki, qoramol, ot boqiladi. Issiqko‘l atrofi yirik turizm hududi.
Tyan-Shan tog‘laridagi qor yozda erib, daryolarni to‘ldiradi, bu suv esa pastdagi dalalarni sug‘oradi. Shu sababli tog‘ qori balandlikda qolgan paytda ham quyi hududlarning dehqonlari uchun muhim. Daryo yo‘li bo‘ylab hududlar bir-biriga bog‘liq.
Gidrolog qor zaxirasini o‘lchaydi, sug‘orish muhandisi suv taqsimotini rejalashtiradi, dehqon ekin sug‘orish vaqtini belgilaydi.
Yomg‘ir yoki qor erigandan keyin ko‘chada suv qaysi yo‘nalishda oqayotganini deraza yoki quruq joydan, unga kirmasdan kuzating va yo‘nalishini chizing.
«Tog‘li Qirg‘iziston»: o‘quvchilar xaritada Tyanshan, Issiqko‘l, Norin, Chuy vodiysi, Bishkek va O‘shni belgilab, aholi zichligi qaerda yuqoriligini tushuntiradi.