ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Qozog‘iston va Qirg‘iziston

Darslar 35–36 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
36

Qirg‘iziston Respublikasi

Darslik: 101–103-betlar
MaqsadQirg‘izistonning o‘rni, tabiati, aholisi va iqtisodiyotining asosiy xususiyatlarini ta’riflash.
Yangi so‘zlar
Tyanshan tog‘lari · the Tien Shan mountainsIssiqko‘l · Lake Issyk-KulKumtor koni · the Kumtor minegidroenergetika · hydropower
Tushuntirish

Qirg‘iziston Yevrosiyoning o‘rtasida, Tyanshan tog‘lari hududida joylashgan; maydoni taxminan 200 ming km², aholisi taxminan 7 mln kishi, poytaxti — Bishkek. U Qozog‘iston, O‘zbekiston, Tojikiston va Xitoy bilan chegaradosh, okeanga chiqmaydi. Iqtisodiy-geografik o‘rni nisbatan noqulay: tog‘lar sababli yirik xalqaro magistrallar kam. 2021-yildagi konstitutsiyaga ko‘ra davlat kuchli prezident boshqaruvidagi respublika; ma’muriy bo‘linishi — 7 viloyat va Bishkek hamda O‘sh shaharlari. Mamlakat hududining deyarli 90 % ini tog‘ tizmalari egallaydi; Xitoy bilan chegarada Tyanshanning eng baland nuqtalaridan biri — Jengish Chokusu (G‘alaba cho‘qqisi, 7 439 m). Yirik muzliklar daryo va ko‘llarni to‘ldiradi: Norin, Chuy, Talas daryolari, eng katta ko‘li — Issiqko‘l. Foydali qazilmalar: oltin, surma, simob, volfram, uran, qalayi; neft va gaz kam, shuning uchun yoqilg‘i import qilinadi. Suv-energetika resurslari boy, elektr energiyasi asosan Norin daryosidagi GESlarda olinadi. Aholisi tog‘ oralig‘idagi vodiylarda (Farg‘ona, Chuy) to‘plangan; shaharlarda aholining uchdan bir qismi yashaydi; eng yirik shahar — Bishkek (1 mln dan ortiq), keyin O‘sh. Qirg‘izlar taxminan to‘rtdan uch qism, o‘zbeklar taxminan 15 % (asosan janubda, O‘sh va Jalolobodda), ruslar, dunganlar, uyg‘urlar va tojiklar ham bor. Iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi muhim, shuning uchun agrar-industrial davlat; sanoati tog‘-kon (oltin eksportning katta qismi, Kumtor koni), yengil va oziq-ovqat sanoati. Dehqonchilikda bug‘doy, kartoshka, sabzavot, paxta, tamaki; yaylovlarda qo‘y, echki, qoramol, ot boqiladi. Issiqko‘l atrofi yirik turizm hududi.

Issiqko‘lJengish ChokusuBishkekO‘shQirg‘iziston
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tyan-Shan tog‘laridagi qor yozda erib, daryolarni to‘ldiradi, bu suv esa pastdagi dalalarni sug‘oradi. Shu sababli tog‘ qori balandlikda qolgan paytda ham quyi hududlarning dehqonlari uchun muhim. Daryo yo‘li bo‘ylab hududlar bir-biriga bog‘liq.

Kim ishlatadi

Gidrolog qor zaxirasini o‘lchaydi, sug‘orish muhandisi suv taqsimotini rejalashtiradi, dehqon ekin sug‘orish vaqtini belgilaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yomg‘ir yoki qor erigandan keyin ko‘chada suv qaysi yo‘nalishda oqayotganini deraza yoki quruq joydan, unga kirmasdan kuzating va yo‘nalishini chizing.

Namunalar
Nega yoqilg‘i import qilinadi: Qirg‘izistonda ko‘mir kam (janubda), neft va gaz deyarli yo‘q; ammo daryolar tez oqadi, shuning uchun elektr energiyasi GESlardan olinadi.
Qiyoslash: Qozog‘iston tekislik, neft-gaz va ko‘mirga boy; Qirg‘iziston tog‘li, oltin va suv-energetikaga boy. Birinchisi sanoatda, ikkinchisi tog‘-kon va chorvachilikda ixtisoslashgan.
Sinfda faoliyat

«Tog‘li Qirg‘iziston»: o‘quvchilar xaritada Tyanshan, Issiqko‘l, Norin, Chuy vodiysi, Bishkek va O‘shni belgilab, aholi zichligi qaerda yuqoriligini tushuntiradi.

Mashq
1
Qirg‘iziston hududining qancha qismini tog‘lar egallaydi?
2
Qirg‘izistonning eng katta ko‘li va eng muhim sanoat mahsuloti qaysi?
3
Nima uchun Qirg‘izistonda aholi asosan vodiylarda yashaydi?
4
Qirg‘iziston turizmini rivojlantiruvchi omillar qaysilar?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon egasi bilan suhbatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →