☰ Mundarija · Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi)

Rossiya Federatsiyasi: tabiati va xo‘jaligi

Darslar 30–31 · 2 ta dars · A. Qayumov, I. Safarov, M. Tillaboyeva, V. Fedorko. Geografiya (Jahon iqtisodiy-ijtimoiy geografiyasi), 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
31

Rossiya Federatsiyasi xo‘jaligi

Darslik: 89–91-betlar
MaqsadRossiya iqtisodiyotining tarmoqlari, ixtisoslashuvi va transport tizimini ta’riflash.
Yangi so‘zlar
yoqilg‘i-energetika majmuasi · fuel-energy complexG‘arbiy Sibir · West SiberiaTranssibir magistrali · the Trans-Siberian Railwayiqtisodiy rayon · economic region
Tushuntirish

Rossiya iqtisodiyoti industrial xarakterga ega va uning tayanchi yoqilg‘i-energetika majmuasi. Mamlakat tabiiy gaz zaxirasi bo‘yicha dunyoda birinchi, neft va ko‘mir zaxirasi bo‘yicha oldingi o‘rinlarda; neft va gaz qazishda eng yirik uch davlat qatorida. Eng yirik rayon — G‘arbiy Sibir. Elektr energiyasining taxminan uchdan ikki qismi issiqlik stansiyalarida, qolgani GES va AESlarda ishlab chiqariladi. Qora metallurgiya Ural, Kuznetsk va Kursk ruda-ko‘mir bazalariga tayanadi, po‘lat ishlab chiqarishda Rossiya oldingi beshlikda; rangli metallurgiyada alyuminiy, nikel, mis va oltin muhim, yirik korxonalar Sharqiy Sibirda (Yenisey va Angara GESlari yonida). Mashinasozlikda aviakosmik texnika, energetika uskunalari, avtomobil, qishloq xo‘jaligi mashinalari ajralib turadi; kimyo sanoatida mineral o‘g‘itlar jahon bozorida yetakchi. Qishloq xo‘jaligida unumli yerlar nisbatan kam (hududning taxminan 10 %), asosiy dehqonchilik hududi — janubdagi dasht va o‘rmon-dasht: bug‘doy, arpa, kungaboqar, qandlavlagi, kartoshka; Rossiya dunyoda yirik bug‘doy eksportchisi. Chorvachilikda qoramol, cho‘chqa, parranda, shimolda bug‘uchilik. Transportda temir yo‘l muhim; Moskvani Vladivostok bilan bog‘laydigan Transsibir magistrali dunyodagi eng uzun temir yo‘llardan (taxminan 9 300 km). Volga daryosi ichki suv yo‘llarining o‘zagi. Rossiya O‘zbekiston bilan savdo va ishchi kuchi aloqalari rivojlangan davlatlardan biri. 2022-yildan keyin ko‘p G‘arb davlatlari Rossiyaga qarshi iqtisodiy cheklovlar joriy etdi, Rossiya esa savdoni ko‘proq Osiyo davlatlari (Xitoy, Hindiston, Turkiya) tomon yo‘naltirdi; bu uning eksport va import tuzilmasini o‘zgartirmoqda.

Namunalar
Resurs–hudud bog‘lanishi: G‘arbiy Sibir — neft va gaz; Kuzbass — ko‘mir; Kursk anomaliyasi — temir rudasi; Norilsk — nikel va mis; Volgabo‘yi — bug‘doy va daryo transporti.
Transsibir magistrali Moskva, Yekaterinburg, Novosibirsk, Irkutsk va Vladivostokdan o‘tadi: g‘arbdagi aholi va sanoatni sharqdagi resurslar va Tinch okean portlari bilan bog‘laydi.
Sinfda faoliyat

«Resurs xaritasi»: o‘quvchilar Rossiya konturida neft-gaz, ko‘mir, temir rudasi, nikel, oltin, bug‘doy rayonlarini ranglar bilan belgilaydi va Transsibir yo‘lini chizadi.

Mashq
1
Rossiya iqtisodiyotining tayanchi qaysi majmua?
2
Rossiyada neft va gaz qazishning asosiy rayoni qaysi?
3
Transsibir magistralining ahamiyatini ayting.
4
Nima uchun Rossiya yer maydoni eng katta bo‘lsa-da, ekin maydonlari nisbatan kam?