Darslar 22–23 · 2 ta dars · Q. Yo‘ldoshev, V. Qodirov, J. Yo‘ldoshbekov. Adabiyot: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 9-sinfi uchun darslik. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashri. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2019
23
Furqat g‘azallari
Darslik: 115–120-betlar
MaqsadFurqatning «Fasli navbahor o‘ldi», «Surmadin ko‘zlar qaro» va «Biz istig‘no eli» g‘azallari mazmunini hamda husni ta’lil, tashxis kabi san’atlarni tushuntirish.
«Fasli navbahor o‘ldi» g‘azalida shoir bahorni jonlantiradi: chechaklar yoronlar intizorligi bilan ochilgandek tasvirlanadi, chaqmoq va momaqaldiroq tasviri esa tabiatni harakatda ko‘rsatadi. Oltinchi baytda husni ta’lil qo‘llangan: bulbul xazonni eslab yig‘lagani uchun g‘uncha qon yutib, yoqasini yirtib ochilgandek aytiladi, aslida g‘unchaning ochilishi bulbulga bog‘liq emas. Maqtada esa donolar g‘ussada, nodonlar shod yashayotgani uchun shoir ranjiydi – bahor tasviriga ijtimoiy ma’no singdirilgan. «Surmadin ko‘zlar qaro» g‘azali o‘zbek kelinchagining portreti: surma, xina, oltin uzuk, bilakuzuk, kumush taqinchoq va za’faroniy ko‘ylak bilan birga uning noz-karashmasi ham tasvirlanadi. «Biz istig‘no eli» g‘azalida lirik qahramon o‘zini faqr va qanoat eli deb biladi: sahroda tashna qolsa ham daryoga bormaydi, dunyo uchun Iskandar va Doroga yalinmaydi, parcha nonga sabr qiladi.
Namunalar
Misol: «Surmadin ko‘zlar qaro...» deb boshlanuvchi matlada surma, xina, o‘sma kabi milliy oroyish buyumlari sanaladi. Shoir kelinchak go‘zalligini uning kiyim-kechak va taqinchoqlari orqali ko‘rsatadi; bu o‘zbek madaniyati lavhasi.
Misol: g‘azalning bir baytida lirik qahramon o‘zini «mis»ga qiyoslaydi va o‘zini «tilla» qadrida ko‘rsatishga intilmasligini, umidini faqat Haqning in’omidan qilishini aytadi. U kamtarin bo‘lsa-da, o‘z sha’nini baland tutadi: qanoat va or-nomus uyg‘un aytiladi.
Sinfda faoliyat
Uch g‘azaldan bittadan baytni tanlab, har biriga bitta rasm yoki chizma (kollaj) tayyorlang. Sinfda tushuntiring: bayt qaysi tasvir va qaysi san’atga tayanadi.
Mashq
1
Husni ta’lil nima? «Fasli navbahor o‘ldi» g‘azalidan misol keltiring.
Biror holatni uning haqiqiy sababi bo‘lmagan chiroyli sabab bilan izohlash; masalan, g‘unchaning ochilishini bulbul nolasidan deyish.
2
«Surmadin ko‘zlar qaro» g‘azalida kelinchakning qaysi buyum va bezaklari sanalgan?
Surma, xina, o‘sma, za’faroniy ko‘ylak, oltin uzuk, bilakuzuk, kumush taqinchoq va halqalar.
3
«Biz istig‘no eli» g‘azalida qanoat tuyg‘usi qaysi misralarda ko‘rinadi?
Lirik qahramon o‘zini faqr eli deb, parcha nonga sabr qilishini aytgan baytda va dunyo manfaati uchun Iskandar va Doro eshigiga bormasligi haqidagi misrada.
4
«Fasli navbahor o‘ldi» g‘azalining maqtasida ijtimoiy ma’no nimada?
Shoir donolar g‘ussada, nodonlar shod yashayotganidan norozi – bu adolat va ma’rifat masalasiga ishora.