☰ Mundarija · Texnologiya

Elektronika va elektr yoritgichlar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · O‘. O. Tohirov, I. Karimov, M. M. Maxsimova. Texnologiya. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik. «Ilm Ziyo», Toshkent, 2019
14

Elektr yoritish asboblari

Darslik: 47–51-betlar
MaqsadElektr yoritish asboblarining turlari, afzalliklari, kamchiliklarini va xavfsiz foydalanish hamda utilizatsiya qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
cho‘g‘lanma yoritgich · incandescent lampgalogen yoritgich · halogen lampluminessentli yoritgich · fluorescent lampsvetodiod (LED) · light-emitting diode
Tushuntirish

Cho‘g‘lanma yoritgichda volfram o‘tkazgich tok o‘tganda qizib yorug‘lik beradi; u arzon, lekin xizmat muddati 1000 soatgacha, va elektr energiyasining katta qismi yorug‘likka emas, issiqlikka ketadi. Galogen yoritgich ham cho‘g‘lanma turiga kiradi, ammo ballonida brom yoki yod bug‘lari bo‘lgani uchun u 2000–4000 soat xizmat qiladi. Luminessentli yoritgichda ichki devori luminofor bilan qoplangan shisha nay argon bilan to‘ldirilgan va ozgina simob bor; u energiyani tejaydi, lekin simob bug‘i zaharli bo‘lgani uchun uni oddiy axlatga tashlab bo‘lmaydi, maxsus qabul punktiga topshiriladi. Neonli yoritgich inert gaz bilan to‘ldirilgan, yuqori kuchlanishli transformator talab qiladi va nozik. Svetodiodli (LED) yoritgich simobsiz, juda tejamkor, o‘n minglab soat xizmat qiladi va silkinishga bardoshli, ammo dastlab qimmatroq. Yoritgichni almashtirishdan oldin o‘chirib, sovishini kuting va kattalardan yordam oling; singan nayni qo‘l bilan terib olmang.

Namunalar
Energiya = quvvat × vaqt. 100 vattli cho‘g‘lanma lampa 150 soatda 100 × 150 : 1000 = 15 kVt·soat, 20 vattli LED esa 20 × 150 : 1000 = 3 kVt·soat sarflaydi; farq 12 kVt·soat.
Singan luminessentli nay xonada qolsa, uni qo‘l bilan terish o‘rniga xonani shamollatib, kattalar xavfsiz yig‘ib, maxsus qabul punktiga topshiradi, chunki ichida simob bor.
Sinfda faoliyat

Uyingizdagi yoritgichlar ro‘yxatini tuzing: qaysi xonada qaysi turi va taxminiy quvvati. Sinfda bir jadvalga yig‘ing va qaysi turlar tejamkor ekanini muhokama qiling. Lampalarni almashtirish va rozetkalarga tegish kattalarning ishi: mustaqil bajarmang.

Mashq
1
Cho‘g‘lanma lampada yorug‘lik qanday hosil bo‘ladi?
2
Qaysi yoritgichda simob bor va bu nimaga olib keladi?
3
100 vattli lampa 10 soat yonsa, necha vatt-soat energiya sarflaydi?
4
Nima uchun LED yoritgichlar ekologik jihatdan toza deyiladi?