☰ Mundarija · Iqtisodiy bilim asoslari

Soliq to‘lovchilarning huquqlari va majburiyatlari. VI bobni takrorlash

Darslar 35–36 · 2 ta dars · E. Sariqov, B. Xaydarov. Iqtisodiy bilim asoslari, 8-sinf. «Huquq va Jamiyat» MCHJ nashriyoti, Toshkent, 2019
36

VI bobni takrorlash

Darslik: 148–151-betlar
MaqsadVI bobni takrorlaydi: soliq, soliq turlari, subyekt va obyekt, stavka turlari, huquq va majburiyatlarni birga qo‘llab, oddiy soliq hisoblaydi va soliqning ahamiyatini xulosa qiladi.
Yangi so‘zlar
soliq · tax: a compulsory payment set by lawdavlat budjeti · state budget: the state’s plan of revenues and expendituressoliq stavkasi · tax rate: the amount or percent of tax per unit of the objectdeklaratsiya · declaration: a report of income and tax submitted to the tax body
Tushuntirish

VI bobda soliq tizimini o‘rgandik. Soliq – qonunda belgilangan majburiy to‘lov, uning mablag‘i davlat budjetiga tushib, ta’lim, sog‘liqni saqlash, yo‘llar, xavfsizlik va pensiyalarga sarflanadi. Soliqlar bevosita va bilvosita, davlat va mahalliy bo‘ladi; ularning asosiy qonuni – Soliq kodeksi. Soliq munosabatlarida to‘lovchi va undiruvchi bor, soliq obyekti esa daromad, mol-mulk, yer yoki tovar. Stavka proporsional, progressiv yoki regressiv bo‘lishi mumkin. To‘lovchining huquqlari (maslahat, imtiyoz, qaytarish, shikoyat) va majburiyatlari (ro‘yxatdan o‘tish, o‘z vaqtida to‘lash, hisobot berish) bor. Halol soliq to‘lash o‘zi uchun ham, jamiyat uchun ham foydali; yashirish esa jazoga olib keladi. Joriy stavka va muddatlarni doim rasmiy manbadan tekshiring.

Namunalar
Oila tadbirkori bir yilda 96 000 000 so‘m daromad oldi. Shartli soliq 12%: 96 000 000 · 12 : 100 = 11 520 000 so‘m. Oyiga o‘rtacha 11 520 000 : 12 = 960 000 so‘m soliq to‘lanadi. Bu pul budjetga tushib, maktab va yo‘llar uchun ishlatiladi.
Savol: bilvosita soliq narxga kiritilganda, kim uni davlatga o‘tkazadi? Javob: sotuvchi. Savol: ortiqcha to‘langan soliqni qaytarish soliq to‘lovchining huquqimi yoki majburiyatimi? Javob: huquqi. Savol: soliqni yashirish nima? Javob: huquqbuzarlik.
Sinfda faoliyat

«Budjet o‘yini»: sinf shartli 10 000 000 so‘mlik «budjet»ni maktab, shifoxona, yo‘l va pensiya o‘rtasida taqsimlaydi, qaror jadvalini tuzadi va tanlovini asoslaydi.

Mashq
1
Bevosita va bilvosita soliqqa bittadan misol keltiring.
2
Daromad 40 000 000 so‘m, soliq 12%. Soliq necha so‘m?
3
Budjet 10 000 000 so‘m: maktabga 40%, shifoxonaga 30%, yo‘lga 20%, qolganini pensiyaga. Pensiyaga necha so‘m?
4
Nima uchun soliq to‘lash faqat davlat uchun emas, har bir fuqaro uchun ham foydali?