ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yer magnetizmi va tokning magnit maydoni

Darslar 51–52 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, J.E. Usarov, K.T. Suyarov, M.K. Yuldasheva. Fizika. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashri. «O‘qituvchi» nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2019
52

Tokning magnit maydoni

Darslik: 146–148-betlar
MaqsadTokning magnit ta’sirini (Ersted tajribasi), parma qoidasini va solenoid maydonini bilish.
Yangi so‘zlar
Ersted tajribasi · Oersted’s experimentparma qoidasi · gimlet rulesolenoid · solenoido‘ng qo‘l qoidasi · right-hand rule
Tushuntirish

1820-yilda daniyalik fizik Ersted tok o‘tayotgan sim yonidagi magnit milining og‘ishini aniqladi: tok atrofida magnit maydon hosil bo‘ladi. To‘g‘ri tokli o‘tkazgichning maydon chiziqlari sim atrofida konsentrik aylanalardir. Ularning yo‘nalishi parma qoidasi bilan topiladi: parmaning ilgarilanma harakati tok yo‘nalishi bo‘lsa, uning dastasining aylanish yo‘nalishi maydon chiziqlari yo‘nalishini ko‘rsatadi. Sim spiral shaklida o‘ralgan g‘altak — solenoid; undagi maydon tayoqcha magnit maydoniga o‘xshash. Solenoidning shimoliy qutbini o‘ng qo‘l qoidasi beradi: to‘rt barmoq tok yo‘nalishida bo‘lsa, bosh barmoq maydon chiziqlari (shimoliy qutb) tomonga qaraydi. Tokni kuchaytirsak yoki o‘ramlar sonini oshirsak, maydon kuchayadi. Tajribani faqat o‘qituvchi bilan, past kuchlanishli manba bilan qiling; tarmoqqa ulash mumkin emas va sim tez qizishi sababli tokni qisqa vaqt yoqing.

•I
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Eshik qulfidagi g‘altak (solenoid)dan tok o‘tganda u magnitdek ishlaydi, bir uchi N, ikkinchi uchi S qutb bo‘ladi va temir sterjenni ichiga tortib, eshikni ochadi. Tok o‘chsa, prujina sterjenni qaytarib, eshikni yana qulflaydi.

Kim ishlatadi

Elektriklar eshik qulfi va klapanlarga g‘altaklar o‘rnatadi, tibbiyot muhandislari tasvir apparatlarining g‘altaklarini hisoblaydi, avtomexaniklar ishga tushirgichni ta’mirlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bankaning qopqog‘ini burab, o‘ng parma qoidasini sinab ko‘ring: soat strelkasi bo‘ylab buralganda qopqoq pastga qarab siljiydi.

Namunalar
Tok sim bo‘ylab yuqoriga yo‘nalgan: parma qoidasiga ko‘ra, sim atrofidagi maydon chiziqlari yuqoridan qaraganda soat strelkasi bo‘yicha emas, soat strelkasiga teskari yo‘nalishda bo‘ladi.
l = 10 cmN = 200
Solenoid 200 ta o‘ramdan iborat, uzunligi 10 cm: 1 cm ga 200 : 10 = 20 ta o‘ram to‘g‘ri keladi.
Sinfda faoliyat

Daftarda to‘g‘ri simning va solenoidning maydon chiziqlarini chizing, tok yo‘nalishini va solenoidning N, S qutblarini o‘ng qo‘l qoidasi bilan belgilang. Haqiqiy tok bilan tajriba qilmang.

Mashq
1
Ersted tajribasi nimani isbotladi?
2
Solenoid 300 o‘ramdan iborat va 15 cm uzun. 1 cm ga necha o‘ram to‘g‘ri keladi?
3
Solenoid qutblari qaysi qoida bilan topiladi?
4
Nima uchun Ersted tajribasida tokni qisqa vaqt yoqish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘rgazma kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →