Tokning magnit maydoni
1820-yilda daniyalik fizik Ersted tok o‘tayotgan sim yonidagi magnit milining og‘ishini aniqladi: tok atrofida magnit maydon hosil bo‘ladi. To‘g‘ri tokli o‘tkazgichning maydon chiziqlari sim atrofida konsentrik aylanalardir. Ularning yo‘nalishi parma qoidasi bilan topiladi: parmaning ilgarilanma harakati tok yo‘nalishi bo‘lsa, uning dastasining aylanish yo‘nalishi maydon chiziqlari yo‘nalishini ko‘rsatadi. Sim spiral shaklida o‘ralgan g‘altak — solenoid; undagi maydon tayoqcha magnit maydoniga o‘xshash. Solenoidning shimoliy qutbini o‘ng qo‘l qoidasi beradi: to‘rt barmoq tok yo‘nalishida bo‘lsa, bosh barmoq maydon chiziqlari (shimoliy qutb) tomonga qaraydi. Tokni kuchaytirsak yoki o‘ramlar sonini oshirsak, maydon kuchayadi. Tajribani faqat o‘qituvchi bilan, past kuchlanishli manba bilan qiling; tarmoqqa ulash mumkin emas va sim tez qizishi sababli tokni qisqa vaqt yoqing.
Eshik qulfidagi g‘altak (solenoid)dan tok o‘tganda u magnitdek ishlaydi, bir uchi N, ikkinchi uchi S qutb bo‘ladi va temir sterjenni ichiga tortib, eshikni ochadi. Tok o‘chsa, prujina sterjenni qaytarib, eshikni yana qulflaydi.
Elektriklar eshik qulfi va klapanlarga g‘altaklar o‘rnatadi, tibbiyot muhandislari tasvir apparatlarining g‘altaklarini hisoblaydi, avtomexaniklar ishga tushirgichni ta’mirlaydi.
Bankaning qopqog‘ini burab, o‘ng parma qoidasini sinab ko‘ring: soat strelkasi bo‘ylab buralganda qopqoq pastga qarab siljiydi.
Daftarda to‘g‘ri simning va solenoidning maydon chiziqlarini chizing, tok yo‘nalishini va solenoidning N, S qutblarini o‘ng qo‘l qoidasi bilan belgilang. Haqiqiy tok bilan tajriba qilmang.