☰ Mundarija · Texnologiya

Rangli metallar; sim va tunuka bilan ishlash

Darslar 19–20 · 2 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
20

Sterjen, tunuka va simni qirqish, bukish, to‘g‘rilash

Darslik: 56–62-betlar
MaqsadSim, tunuka va sterjenni to‘g‘rilash, belgilash, qirqish va bukish usullarini va xavfsizlik qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
sim · wiretunuka · sheet metal (tin)chertilka · scriberopravka · mandrel (former)
Tushuntirish

Ko‘ndalang kesimi diametri 8 mm gacha bo‘lgan uzun metall o‘zak sim deyiladi. Uzoq saqlangan yoki rulondan chiqqan sim egri bo‘ladi, shuning uchun kesib olingach to‘g‘rilanadi: yumshoq sim plita ustida yengil zarbalar bilan, omburda tortib yoki silliq sterjen yordamida ikki yog‘och orasidan o‘tkazib to‘g‘rilanadi. Alyuminiy va mis simni yog‘och bolg‘a (kiyanka) bilan to‘g‘rilash ma’qul, chunki po‘lat bolg‘a izini qoldiradi. Diametri 3 mm gacha sim omburda qirqiladi, qalinroqlari sandonda zubilo bilan yoki temir arra bilan kesiladi. Simni bukishda yassi jag‘li ombur burchak, dumaloq jag‘li ombur egri chiziq uchun ishlatiladi; halqa va spiral esa tiskiga mahkamlangan silindrsimon o‘zakka sim o‘rab hosil qilinadi. Tunuka yoki yupqa list egri bo‘lsa, po‘lat plitada bo‘rtgan joy atrofidan spiral bo‘ylab yengil zarbalar bilan to‘g‘rilanadi; bo‘rtgan joyning o‘ziga urilmaydi. Belgilash chertilka, chizg‘ich, sirkul, go‘niya bilan bajariladi; oq tunuka va ruxlangan temirga esa qalam bilan chiziladi, chunki chertilka himoya qatlamini buzadi. Qirqishda qaychi tig‘lari orasidagi tirqish juda kichik (0,1–0,2 mm) bo‘lishi kerak. Metal bilan ishlaganda ko‘zoynak va qo‘lqop kiyiladi, qirqilgan sim uchlari sachramasligi uchun ushlab turiladi, o‘tkir uchlar va qirralar egov bilan silliqlanadi. Tunuka va qaychi bilan ishlashni o‘qituvchi nazorat qiladi.

Namunalar
2 mm li yumshoq sim omburda kesiladi; 5 mm li sim esa omburga sig‘maydi – uni temir arra bilan kesish kerak.
Bo‘rtib qolgan tunukaning o‘rtasiga emas, atrofiga spiral bo‘ylab urilsa, metall bir tekis cho‘ziladi va tekislanadi.
Sinfda faoliyat

Sim mashqi (o‘qituvchi nazoratida): 30 sm li yumshoq alyuminiy simni to‘g‘rilab, yassi jag‘li ombur bilan 90° burchak va dumaloq jag‘li ombur bilan halqa hosil qiling. Ko‘zoynak taqing, uchlarini egov bilan silliqlang yoki ularga plastilin kiydiring.

Mashq
1
Sim deb nimaga aytiladi?
2
Alyuminiy simni qaysi bolg‘a bilan to‘g‘rilash ma’qul?
3
Har biri 15 sm li 10 ta sim bo‘lagi uchun jami necha sm sim kerak? (10 × 15)
4
Nima uchun oq tunukaga chertilka bilan emas, qalam bilan chizamiz?