☰ Mundarija · Texnologiya

Parmalash operatsiyalari; detal va uzel

Darslar 9–10 · 2 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
10

Texnika va konstruksiyalash elementlari: detal va uzel

Darslik: 33–35-betlar
MaqsadDetal va uzel tushunchalarini, brusok elementlarini va yog‘och tolalariga qarab loyihalash qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
detal · part (component)uzel · assemblybrusok · wooden bar (block)faska · bevel (chamfer)
Tushuntirish

Duradgorlik buyumi detallar va uzellardan iborat. Detal – yig‘ish operatsiyasisiz tayyorlangan buyum, masalan, chizma bo‘yicha yasalgan yelimlangan brusok yoki ko‘p qavatli faner. Uzel esa tarkibiy qismlari mahkamlash, yelimlash yoki boshqa yig‘ish yo‘li bilan biriktirilgan yig‘ma buyum. Tarkibida boshqa uzellar bo‘lmagan uzel oddiy (masalan, oyoqlar va bog‘lagichlardan yelimlangan stul ramasi), boshqa uzellarni o‘z ichiga olgani murakkab uzel (shkafning tortma yashigi). Stulning orqa suyanchig‘i, o‘rindig‘i va oyoq bog‘lagichlari uning detallari, shkafning devorlari, eshikchalari, qopqoqlari va tokchalari asosiy elementlaridir. Brusokning keng tomoni qatlam, ingichka tomoni qirra deyiladi. Tolalarga to‘g‘ri burchak ostida qirqilgan sirt torets, boshqa burchakda qirqilgani yarim torets, o‘tkir qirraning qiyalatib olingan qismi esa faska bo‘lib, u materialning tashqi ta’sirga qarshiligini oshiradi. Yog‘och tolasini ixtiyoriy yo‘nalishda kesish detal mustahkamligini kamaytiradi, shuning uchun stulning orqa oyoqlari tolalar kam kesiladigan qilib loyihalanadi. Tolalar yo‘nalishi detal uzunligiga mos kelgani yaxshi. Yog‘och namlikka qarab radial va tangensial yo‘nalishda turlicha shaklini o‘zgartiradi, shuning uchun detallar bu deformatsiyani hisobga olib joylashtiriladi.

Namunalar
Yelimlangan brusok – detal; uni mebelning boshqa qismlariga mahkamlasak, uzel hosil bo‘ladi.
Shkaf tortma yashigi devor, tag va oldingi qismdan yig‘iladi, shuning uchun u murakkab uzel hisoblanadi.
Sinfda faoliyat

Detal–uzel o‘yini: o‘qituvchi stul, shkaf, tortma yashik rasmlarini ko‘rsatadi. Jamoalar rasmdagi detallarni sanab chiqib, qaysi birlari oddiy, qaysi birlari murakkab uzel ekanini aytadi. Qirqish yoki arralash amaliy ishi bu darsda bajarilmaydi.

Mashq
1
Detal nima?
2
Oddiy va murakkab uzel nimasi bilan farq qiladi?
3
Shkafning 2 yon devori, 1 tepa, 1 tag va 3 tokchasi bor. Qancha qism?
4
Stulning orqa oyoqlarini loyihalashda nega tolalar kamroq kesiladigan qilinadi?