ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Texnologiya

Qo‘ng‘iroqni yig‘ish, rele va elektrodvigatel

Darslar 30–31 · 2 ta dars · Mehnat ta’limi (Texnologiya), umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 7-sinfi uchun darslik. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2016/2017 (mualliflar nomlari matnda ko‘rsatilmagan)
31

Elektromagnit rele, kollektorli elektrodvigatel va elektromobil

Darslik: 99–100-betlar
MaqsadElektromagnit rele, kollektorli elektrodvigatel va elektromobil modelining tuzilishi va ishlashini bilish.
Yangi so‘zlar
rele · relaykollektor · commutatorcho‘tka · brushrotor · rotor
Tushuntirish

Elektromagnit rele – kuchsiz tok yordamida katta quvvatli zanjirni masofadan ulaydigan va uzadigan qurilma. Uning asosiy qismi – chulg‘ami boshqaruvchi zanjirga ulangan elektromagnit. Boshqaruvchi zanjir ulansa, chulg‘amdan tok o‘tadi, yakor o‘zakka tortiladi va ish zanjirining kontaktlari tutashadi; zanjir uzilsa, prujina yakorni qaytarib, ish zanjirini uzadi. Releni harorat, bosim yoki yoritilganlik o‘zgarishlari boshqarishi mumkin: masalan, yong‘in signalizatsiyasida termistorlar qizigan sari qarshiligi kamayadi, tok ortadi, rele ishga tushadi va qo‘ng‘iroq jaranglaydi. Kollektorli elektrodvigatel elektr energiyasini aylanma harakatga aylantiradi. Uning qo‘zg‘almas qismi (stator) magnit maydon hosil qiladi, aylanuvchi rotor (yakor) chulg‘amlardan iborat. Tok cho‘tkalar va kollektor orqali rotorga beriladi; kollektor har yarim aylanishda rotordagi tok yo‘nalishini o‘zgartirib, aylanishni davom ettiradi. Kichik doimiy tok motorida batareya qutblari almashtirilsa, aylanish yo‘nalishi o‘zgaradi. Elektromobil modeli motor, batareya, kalit, tishli uzatma va g‘ildiraklardan tashkil topadi. Model 1,5–3 V batareyadan ishlaydi; motor to‘xtab qolsa qiziydi, shuning uchun tutashuv yoki tiqilishda darrov uzing. Kichik detallar (vint, g‘ildirak) og‘izga olinmaydi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Lift tugmasini yengil bosganingizda og‘ir kabina harakatga keladi. Kichik signal katta kuchni boshqaradi, shuning uchun tugmaga katta kuch sarflash shart emas.

Kim ishlatadi

Lift muhandislari, avtomatik darvoza o‘rnatuvchilar va avtomexaniklar kichik signal bilan kuchli mexanizmni boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yengil tegishi bilan katta harakat boshlanadigan ikkita mexanizmni o‘ylab, ularni sinfdoshingizga ovoz chiqarib ayting.

Namunalar
Relening boshqaruvchi zanjirida 0,1 A tok bo‘lsa ham, ish zanjirida kuchli motor ishlashi mumkin – shuning uchun rele masofadan boshqaradi.
Motor qutblari almashtirilsa, mashinacha teskari yuradi.
Sinfda faoliyat

Model: o‘qituvchi tayyorlagan elektromobil modeli (1,5 V batareya, kichik motor, kalit) sinab ko‘riladi. Sinf qutblarni almashtirib yo‘nalish o‘zgarishini kuzatadi, yurish masofasini o‘lchaydi va natijani jadvalga yozadi. Motor to‘xtab qolsa, darrov uziladi.

Mashq
1
Rele nima uchun xizmat qiladi?
2
Kollektor nimani bajaradi?
3
Mashinacha 2 m/s tezlikda 6 s yursa, necha metr yuradi? (2 × 6)
4
Nega motor to‘xtab qolganda darrov uziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yildan oldin: ustaxona tanloviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →