ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Chig‘atoy ulusi va o‘zbek xalqining shakllanishi

Darslar 24–25 · 2 ta dars · A. Muhammadjonov (2017-yilda F. Sultonov qayta ishlagan). O‘zbekiston tarixi (IV asrdan XVI asrgacha), 7-sinf. «Sharq», Toshkent, 2017 (qayta ishlangan uchinchi nashr)
25

Etnik jarayonlar va o‘zbek xalqining shakllanishi

Darslik: 88–90-betlar
MaqsadO‘zbek xalqining shakllanishi jarayonini (etnik jarayonlar, turkiylashuv) bosqichma-bosqich tushuntirish.
Yangi so‘zlar
etnik jarayon · ethnic processetnogenez · ethnogenesisTurkiston · Turkestanelat · ethnic community
Tushuntirish

Etnik jarayon deganda bir-biriga qarindosh guruhlarning uzoq vaqt davomida aralashib, asta-sekin yagona xalqqa aylanishi tushuniladi. Darslikka ko‘ra, o‘zbek xalqining asosini qadimdan shu yerda yashagan sug‘diylar, baqtriylar, xorazmiylar, farg‘onaliklar, shoshliklar, sak-massagetlar va yarim chorvador qang‘lar tashkil etgan. Keyinchalik kushonlar, xioniylar, kidariylar, eftallar hamda Turk xoqonligi davrida kelgan turkiy qabilalar ham bu jarayonda ishtirok etgan. IX asrdan Movarounnahrda turkiy til muhiti kengaydi, sug‘diylar va boshqa mahalliy xalqlar turkiylasha bordi. Qoraxoniylar davrida hokimiyat turkiy sulolalarga o‘tishi bilan jarayon yakuniy bosqichga yetdi, umumelat tili qaror topdi; kitobga ko‘ra, o‘zbek xalqi IX–XII asrlarda shakllangan. Xalqlarning shakllanishi uzoq va murakkab jarayon bo‘lib, tarixchilar uni turlicha davrlashtiradi. Mintaqada o‘zbeklar bilan birga tojik, qoraqalpoq, qirg‘iz, qozoq, turkman va boshqa xalqlar ham yashagan va ularning tarixi bir-biriga chambarchas bog‘liq.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Darsda o‘quvchi kundalik so‘zlarning ko‘pi vaqt o‘tishi bilan boshqa tillardan kirib kelganini payqadi. U lug‘atdan bir necha so‘zning kelib chiqishini topdi. Til xuddi shunday asta o‘zgarib, boyib boradi.

Kim ishlatadi

Tilshunos so‘zlarning kelib chiqishini o‘rganadi, etnograf xalq urf-odatlarini yozib oladi, tarjimon tillar orasida ko‘prik bo‘ladi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda ishlatiladigan beshta so‘zni tanlab, ularning qayerdan kelganini kattalardan so‘rang yoki lug‘atdan toping va yozib qo‘ying.

Namunalar
Zanjir: mahalliy o‘troq xalqlar + kelgan turkiy qabilalar → turkiy til muhiti (IX asr) → qoraxoniylar davri (yakuniy bosqich).
Turkiston atamasi turkiy aholi o‘rnashgan o‘lkani bildiradi; kitob uni VII asrdan qo‘llanilgan deydi.
Sinfda faoliyat

«Etnik xarita»: bo‘sh xaritada Sug‘d, Baqtriya, Xorazm, Farg‘ona, Shosh, Yettisuvni turli rangda bo‘yang.

Mashq
1
Etnik jarayon nima?
2
Darslikka ko‘ra o‘zbek xalqining asosini qaysi guruhlar tashkil etgan?
3
Qoraxoniylar davrining etnik jarayondagi o‘rni qanday?
4
Nima uchun xalqning shakllanishini «bir kunda» emas, uzoq jarayon deymiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi daryoni ko‘rish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →