23
Mustahkamlash (olmosh)
Darslik: 41–42-betlar
MaqsadOlmosh mavzusini mustahkamlash: olmosh turlari, ularning vazifasi va imlosini umumlashtirish.
Yangi so‘zlar
kishilik · personalso‘roq · interrogativebelgilash · defininggumon · indefinite
Tushuntirish
Olmosh mavzusida biz yetti ma’no turini o‘rgandik: kishilik (men, sen, u), o‘zlik (o‘z), ko‘rsatish (bu, shu, u, o‘sha), so‘roq (kim, nima, qachon), belgilash (hamma, har bir), bo‘lishsizlik (hech kim) va gumon (kimdir, allaqanday) olmoshlari. Tuzilishiga ko‘ra ular sodda, qo‘shma, juft va takroriy bo‘ladi. Imlo qoidasi: sodda olmoshlar qo‘shib, qo‘shma olmoshlar ajratib, juft va takroriy olmoshlar chiziqcha bilan yoziladi. Olmoshlar matnda takrorni kamaytiradi, ammo ko‘p ishlatilsa, nimaga ishora qilayotgani noaniq bo‘lib qolishi mumkin.
Namunalar
«Karim akam bilan bog‘ga bordik. U daraxt ekdi, men esa suv quydim» — «u» Karimga ishora qiladi.
Hech kim bilmaydi, kimdir ko‘rgan bo‘lsa ham. — bo‘lishsizlik va gumon olmoshlari.
Sinfda faoliyat
«Olmosh poyezdi»: har bir o‘quvchi poyezd «vagoni»dek bitta olmosh turini tanlab, uchta misol aytadi.
Mashq
1
Olmoshning yetti ma’no turini sanang.
Kishilik, o‘zlik, ko‘rsatish, so‘roq, belgilash, bo‘lishsizlik, gumon.
2
«Hamma o‘quvchilar yig‘ildi» gapida olmosh turini aniqlang.
Hamma — belgilash olmoshi.
3
«Hech kim», «kimdir», «shu-shu» olmoshlarini tuzilishiga ko‘ra ajrating.
Hech kim — qo‘shma, kimdir — sodda, shu-shu — takroriy.
4
Nima uchun ko‘p olmosh ishlatilgan matn tushunarsiz bo‘lib qolishi mumkin?
Chunki olmosh aniq atash ma’nosiga ega emas, qaysi so‘z o‘rnida kelganini bilish qiyinlashadi.