62
Sof va vazifadosh yuklamalar
Darslik: 111–112-betlar
MaqsadSof va vazifadosh yuklamalarni farqlash; -u (-yu), -da, na ... na ning ikki vazifasini bilish.
Yangi so‘zlar
sof yuklama · pure particlevazifadosh yuklama · functional particlebog‘lovchi vazifasi · function of conjunctionalmashtirmoq · to replace
Tushuntirish
Sof yuklamalar faqat yuklama bo‘lib keladi, boshqa vazifani bajarmaydi: faqat, axir, hatto, nahotki. Vazifadosh yuklamalar esa gapga qarab yuklama ham, bog‘lovchi ham bo‘la oladi: -u (-yu), -da, ham, na ... na. Ularni farqlashning oson yo‘li bor: -u (-yu) yoki -da o‘rniga «va» qo‘yib ko‘ring. Agar ma’no buzilmasa, u bog‘lovchi: Opa-yu singil keldi (= opa va singil). Agar «va» to‘g‘ri kelmasa, u yuklama bo‘lib, ta’kid beradi: Bu yil qor ko‘p yog‘di-yu! Yuklama vazifasidagi -da o‘rniga ko‘pincha «ham» qo‘yish mumkin: Kitobni-da unutdi = Kitobni ham unutdi.
Namunalar
Kitob-u daftar sotib oldim — «-u» = va: bog‘lovchi.
Yaxshi qiz-da! — «-da» ta’kid bildiradi: yuklama.
Sinfda faoliyat
«Va» sinovi: gaplardagi -u (-yu), -da o‘rniga «va» ni qo‘yib ko‘ring; mumkin bo‘lsa — bog‘lovchi, bo‘lmasa — yuklama.
Mashq
1
Sof yuklamalarga ikkita misol keltiring.
Faqat, hatto.
2
-u (-yu), -da qachon bog‘lovchi vazifasida keladi?
O‘rniga «va» bog‘lovchisini qo‘yish mumkin bo‘lganda.
3
«Sen-u men» va «Keldi-ku!» da -u va -ku ni farqlang.
Sen-u men — bog‘lovchi (sen va men); keldi-ku — ta’kid yuklamasi.
4
Nima uchun -da va na ... na vazifadosh yuklama deyiladi?
Chunki ular ba’zan yuklama, ba’zan bog‘lovchi vazifasida keladi.