38
Mustahkamlash (kelishik)
Darslik: 71-bet
MaqsadKelishik shakllari va ularning vazifalari bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
turlanish · declensionto‘ldiruvchi · objecthol · adverbialkesim · predicate
Tushuntirish
Oltita kelishikni va ularning so‘roqlarini eslaymiz: bosh kelishik — kim?, nima?, qayer?; qaratqich — kimning?, nimaning?; tushum — kimni?, nimani?; jo‘nalish — kimga?, nimaga?, qayerga?; o‘rin-payt — kimda?, nimada?, qayerda?; chiqish — kimdan?, nimadan?, qayerdan? Bosh kelishik ega, ot kesim yoki undalma bo‘ladi. Tushum doim to‘ldiruvchi bo‘ladi. Jo‘nalish, o‘rin-payt va chiqish kelishiklari o‘rin, payt yoki sabab holi, shaxs va narsa otlarida to‘ldiruvchi vazifasida keladi. Kelishikli so‘z doimo tobe so‘z bo‘lib, hokim so‘zga bog‘lanadi.
Namunalar
Ona bog‘dan gul uzdi — «bog‘dan»: o‘rin holi; «gul»: bosh kelishik (nima?).
Akamning kitobini ukamga berdim: akamning — qaratqich, kitobini — tushum, ukamga — jo‘nalish.
Sinfda faoliyat
Kelishik estafetasi: har bir o‘quvchi gapdan bitta so‘zni oladi va uning kelishigini, so‘rog‘ini aytadi, keyingisiga uzatadi.
Mashq
1
Qaysi kelishik doim to‘ldiruvchi bo‘ladi?
Tushum kelishigi.
2
«Bolalar bog‘ga bordilar» gapidagi kelishikli so‘zlarni ayting.
Bog‘ga — jo‘nalish; bolalar — bosh kelishik.
3
«Daryodan suv oldim» gapida «daryodan» va «suv» ni tahlil qiling.
Daryodan — chiqish kelishigi (qayerdan?), o‘rin holi; suv — bosh kelishik shaklida, -ni tushgan to‘ldiruvchi.
4
Nima uchun kelishik shakllari faqat tobe so‘zga qo‘shiladi?
Chunki ularning vazifasi tobe so‘zni hokim so‘zga bog‘lashdir.