35
O‘rin-payt kelishigi shakli
Darslik: 65–66-betlar
MaqsadO‘rin-payt kelishigi shaklini va uning vazifalarini bilish.
Yangi so‘zlar
o‘rin-payt kelishigi · locative case-da · locative suffixhokim qism · head partharakat o‘rni · place of action
Tushuntirish
O‘rin-payt kelishigining qo‘shimchasi -da. Joy nomlariga qo‘shilsa, harakat qayerda bo‘layotganini ko‘rsatadi, qayerda? so‘rog‘iga javob beradi va o‘rin holi bo‘ladi: Hovlida koptok o‘ynadik. Vaqtni bildiruvchi so‘zlarga qo‘shilsa, harakat qachon bo‘lganini ko‘rsatadi, qachon? so‘rog‘iga javob beradi va payt holi bo‘ladi: Kuzda uzum pishadi. Shaxs yoki narsa nomlariga qo‘shilsa, kimda?, nimada? so‘roqlariga javob beradi va to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi: Lug‘at Anvarda qoldi. Bu, shu, u olmoshlari bilan -da orasida n paydo bo‘ladi: bunda, shunda, unda.
Namunalar
Qishda qor yog‘adi — «qishda»: qachon? payt holi. Maktabda o‘qiymiz — «maktabda»: qayerda? o‘rin holi.
Bu kitobda rasmlar ko‘p — «kitobda»: nimada? vazifasi bor.
Sinfda faoliyat
«Qayerda? Qachon?»: ikki guruh navbat bilan -da kelishikli gaplar tuzadi, ikkinchi guruh so‘roq va vazifasini aytadi.
Mashq
1
O‘rin-payt kelishigi qo‘shimchasi nima?
-da.
2
«Daryoda cho‘milmang» gapidagi «daryoda» qaysi so‘roqqa javob beradi?
Qayerda? — o‘rin holi.
3
«Bahorda» va «bog‘da» so‘zlarining so‘rog‘ini farqlang.
Bahorda — qachon?; bog‘da — qayerda?
4
Nima uchun «bu+da» emas, «bunda» yoziladi?
Chunki ko‘rsatish olmoshi va kelishik qo‘shimchasi orasiga n orttiriladi.