28
Egalik qo‘shimchali so‘zlarning imlosi
Darslik: 52-bet
MaqsadEgalik qo‘shimchali so‘zlarning imlosidagi tovush o‘zgarishlarini bilish.
Yangi so‘zlar
terak · poplarqishloq · villageo‘g‘il · sontovush tushishi · sound dropping
Tushuntirish
Egalik qo‘shimchasi qo‘shilganda ba’zi so‘zlarning asosi o‘zgaradi, va bu o‘zgarish yozuvda ham aks etadi. Ikki yoki undan ortiq bo‘g‘inli, oxiri k yoki q bilan tugaydigan so‘zlarda bu tovushlar g va g‘ ga aylanadi: ko‘ylak — ko‘ylagi, tuproq — tuprog‘i, do‘stlik — do‘stligi. Ikkinchi bo‘g‘inida i unlisi bor ayrim so‘zlarda shu i tushib qoladi: burun — burni, o‘g‘il — o‘g‘li, ko‘ngil — ko‘ngli. Bir bo‘g‘inli so‘zlar (nok, chok, yuk) va idrok, ishtirok kabi ayrim o‘zlashgan so‘zlarda esa asos o‘zgarmaydi: yuki, idroki.
Namunalar
Qishloq — qishlog‘im; terak — teragi: oxirgi q, k → g‘, g.
O‘g‘il — o‘g‘lim; singil — singlim: ikkinchi bo‘g‘indagi i tushdi. Nok — noki: o‘zgarmaydi.
Sinfda faoliyat
«Tovush tushdimi?»: kartochkalardagi so‘zlarga -i/-im qo‘shing va o‘zgarishi bor-yo‘qligini ayting.
Mashq
1
«Qishloq» so‘ziga 3-shaxs egalik qo‘shimchasini qo‘shing.
Qishlog‘i.
2
«Qorin», «singil» so‘zlarini 3-shaxsda egalik bilan yozing.
Qorni, singlisi.
3
Qaysi so‘z o‘zgarmaydi: yurak, nok, ishtirok, terak?
Nok → noki, ishtirok → ishtiroki; (yurak → yuragi va terak → teragi o‘zgaradi).
4
Nima uchun «idrok» so‘zi «idrogi» emas, «idroki» bo‘ladi?
Chunki bu qoidaga ko‘ra, ba’zi ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarda (idrok, ishtirok) asos o‘zgarmaydi.