2-laboratoriya mashg‘uloti. Yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi, harakatlanishi va refleks hosil qilishi
Mashg‘ulot o‘qituvchi nazoratida, tirik chuvalchang bilan nam tuproqli vannachada o‘tadi. Avval lupa bilan tananing oldingi (konussimon, ingichka) va keyingi (to‘mtoqroq) uchi, og‘iz hamda anal teshikni aniqlang; so‘ng halqalar sonini sanang va belbog‘ni toping. Orqa tomon qoramtir va do‘ng, qorin tomon och rangli va yassi. Chuvalchangni g‘adir qog‘oz ustiga qo‘ysangiz, harakatida tuklarning shitirlashini eshitasiz; silliq oynada u qiyin harakatlanadi, chunki tuklar tayanch topa olmaydi. Yumshoq cho‘p uchi bilan tananing turli joyiga yengil tegib, ta’sirlanishni (tanani qisqartirishni) kuzating, lekin chuvalchangni og‘ritmang va nina sanchmang. Uzunligini cho‘zilgan va qisqargan holatda o‘lchab, rasmini chizing. Ishdan so‘ng chuvalchangni zararsiz holda tuproqqa qaytaring.
Maktab bog‘i to‘garagi har bahorda tuproqning belgilangan kvadratida chuvalchanglar sonini sanaydi va yozib boradi. Har yili bir xil usul qo‘llanilgani uchun natijalarni yildan yilga solishtirish mumkin. Aniq yozuv tuproq holati o‘zgarishini ko‘rsatadi.
Tuproqshunos tuproq namunalarini bir xil usulda sanaydi, ekolog kuzatuv natijalarini jadvalga yozadi, maktab bog‘ to‘garagi rahbari o‘quvchilarga o‘lchash qoidalarini o‘rgatadi.
Rezinka yoki cho‘ziladigan ipning uzunligini bo‘shashgan va cho‘zilgan holatda o‘lchab, ikkala sonni jadvalga yozing. Chuvalchang uzunligi ham shunday o‘zgarishini o‘ylang.
| Yuzasi | Tuklar | Harakat |
|---|---|---|
| g‘adir-budur qog‘oz | ilashadi | oldinga siljiydi |
| silliq oyna | tayanch topmaydi | sirpanadi |
Juftlikda ishlang: bittasi chuvalchangni kuzatadi, ikkinchisi natijalarni jadvalga yozadi (uzunlik, halqalar, reaksiya). Xavfsizlik: chuvalchangga nina sanchmang, uni ezmang; tuproq va chuvalchangga tekkandan keyin qo‘lni sovunlab yuving; chuvalchangni ish oxirida tuproqqa qaytaring.