☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Halqali chuvalchanglar tipi va 2-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 13–15 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
15

2-laboratoriya mashg‘uloti. Yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi, harakatlanishi va refleks hosil qilishi

Darslik: 52-bet
MaqsadLaboratoriyada yomg‘ir chuvalchangining tashqi tuzilishi, harakati va reflekslarini xavfsiz kuzatish tartibini o‘rganadi.
Yangi so‘zlar
lupa · magnifying glassorqa va qorin tomon · dorsal and ventral sidestuklar · bristles (setae)kuzatish · observation
Tushuntirish

Mashg‘ulot o‘qituvchi nazoratida, tirik chuvalchang bilan nam tuproqli vannachada o‘tadi. Avval lupa bilan tananing oldingi (konussimon, ingichka) va keyingi (to‘mtoqroq) uchi, og‘iz hamda anal teshikni aniqlang; so‘ng halqalar sonini sanang va belbog‘ni toping. Orqa tomon qoramtir va do‘ng, qorin tomon och rangli va yassi. Chuvalchangni g‘adir qog‘oz ustiga qo‘ysangiz, harakatida tuklarning shitirlashini eshitasiz; silliq oynada u qiyin harakatlanadi, chunki tuklar tayanch topa olmaydi. Yumshoq cho‘p uchi bilan tananing turli joyiga yengil tegib, ta’sirlanishni (tanani qisqartirishni) kuzating, lekin chuvalchangni og‘ritmang va nina sanchmang. Uzunligini cho‘zilgan va qisqargan holatda o‘lchab, rasmini chizing. Ishdan so‘ng chuvalchangni zararsiz holda tuproqqa qaytaring.

Namunalar
Daftarga yozuv: «Chuvalchang uzunligi cho‘zilganda 10 sm, qisqarganda 6 sm; halqalar soni 100 dan ortiq; belbog‘ oldingi qismda». Shunday aniq yozuv kuzatish natijasini isbotlaydi.
Oyna ustida chuvalchang sirpanib ketadi, qog‘ozda esa tuklari ilashib oldinga siljiydi. Demak, tuklar harakat uchun tayanch beradi.
Sinfda faoliyat

Juftlikda ishlang: bittasi chuvalchangni kuzatadi, ikkinchisi natijalarni jadvalga yozadi (uzunlik, halqalar, reaksiya). Xavfsizlik: chuvalchangga nina sanchmang, uni ezmang; tuproq va chuvalchangga tekkandan keyin qo‘lni sovunlab yuving; chuvalchangni ish oxirida tuproqqa qaytaring.

Mashq
1
Chuvalchangning oldingi va keyingi uchini qanday ajratamiz?
2
Chuvalchang oynada nega qiyin harakatlanadi?
3
Yorug‘lik yoki tegishga javob qanday reflekslarni ko‘rsatadi?
4
Nega mashg‘ulot oxirida chuvalchangni tuproqqa qaytarish kerak?