Halqali chuvalchanglar tipi va 2-laboratoriya mashg‘uloti
Darslar 13–15 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
14
Yomg‘ir chuvalchangining ichki tuzilishi
Darslik: 48–51-betlar
MaqsadYomg‘ir chuvalchangining hazm qilish, qon aylanish, nafas olish va ayirish sistemalarini hamda halqalilarning ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
jig‘ildon · cropyopiq qon aylanish sistemasi · closed circulatory systemkapillyar · capillary, the finest blood vesselbiogumus · vermicompost, fertiliser made with worms
Tushuntirish
Hazm sistemasi: og‘iz, halqum, qizilo‘ngach, jig‘ildon, oshqozon, ichak va anal teshik. Chuvalchang chirigan o‘simlik qoldig‘ini tuproq bilan yutib, ichagidan o‘tkazadi. Qon aylanish sistemasi orqa va qorin qon tomirlari hamda ularni tutashtiruvchi halqa tomirlardan iborat; qizilo‘ngach atrofidagi 5–6 halqa tomir muskulli bo‘lib, «yurak» vazifasini bajaradi. Qon faqat tomirlarda oqadi – bu yopiq qon aylanish sistemasi, u halqalilarda birinchi marta paydo bo‘lgan. Qon orqa tomir bo‘ylab oldinga, qorin tomir bo‘ylab orqaga oqadi. Chuvalchang terisi orqali nafas oladi: kislorod kapillyarlardagi qonga o‘tadi, karbonat angidrid chiqib ketadi. Ayirish sistemasi har bo‘g‘imda bir juft ingichka naychadan iborat, uchlari voronka shaklida va kiprikchali. Yomg‘ir chuvalchanglari tuproqni yumshatib, chirindiga boyitadi, bir gektarda yiliga 250–600 t tuproqni qayta ishlaydi; biogumus olishda ishlatiladi. Dengizda ko‘p tuklilar (masalan, nereida), suvlarda zuluklar yashaydi. Halqalilar erkin yashovchi yassi chuvalchanglardan kelib chiqqan deb hisoblanadi.
Namunalar
Chuvalchang bir kechada tuproqni yutib, chirindi ajratadi: u chiqargan «tuproq to‘pchalari» o‘simlik uchun boy o‘g‘it. Shuning uchun dehqonlar chuvalchangli tuproqni qadrlaydi.
Tibbiyot zulugi qon tomiri kasalliklarida maxsus zavodlarda ko‘paytiriladi va faqat vrach tomonidan qo‘llanadi. Ko‘lmakdagi zuluklarni teriga qo‘ymang.
Sinfda faoliyat
Chizma yarating: chuvalchangning hazm yo‘lini rangli qalamlar bilan (qizil – qon tomirlari, sariq – ichak). Xavfsizlik: tabiiy suv havzasidagi zuluklarga tegmang; chuvalchang bilan ishlagandan keyin qo‘lni yuving.
Mashq
1
Yomg‘ir chuvalchangida yurak vazifasini nima bajaradi?
Qizilo‘ngach atrofidagi 5–6 ta muskulli halqa qon tomirlar.
2
Chuvalchangni quruq qum ustida qoldirsak, u tez halok bo‘ladi. Bu uning nafas olishi bilan qanday bog‘liq?
U nam terisi orqali nafas oladi: kislorod teridagi namlikda erib, kapillyarlardagi qonga o‘tadi. Teri qurisa, kislorod o‘tmaydi va chuvalchang bo‘g‘iladi.
3
Yomg‘ir chuvalchanglarining tabiatdagi ahamiyatini ayting.
Tuproqni yumshatadi, chirindiga boyitadi, suv va havo o‘tkazadi, biogumus beradi, qushlarga oziq bo‘ladi.
4
Nega qon aylanish sistemasi «yopiq» deyiladi?
Qon tana bo‘shlig‘iga chiqmay, faqat qon tomirlari ichida oqadi.