ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Halqali chuvalchanglar tipi va 2-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 13–15 · 3 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
14

Yomg‘ir chuvalchangining ichki tuzilishi

Darslik: 48–51-betlar
MaqsadYomg‘ir chuvalchangining hazm qilish, qon aylanish, nafas olish va ayirish sistemalarini hamda halqalilarning ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
jig‘ildon · cropyopiq qon aylanish sistemasi · closed circulatory systemkapillyar · capillary, the finest blood vesselbiogumus · vermicompost, fertiliser made with worms
Tushuntirish

Hazm sistemasi: og‘iz, halqum, qizilo‘ngach, jig‘ildon, oshqozon, ichak va anal teshik. Chuvalchang chirigan o‘simlik qoldig‘ini tuproq bilan yutib, ichagidan o‘tkazadi. Qon aylanish sistemasi orqa va qorin qon tomirlari hamda ularni tutashtiruvchi halqa tomirlardan iborat; qizilo‘ngach atrofidagi 5–6 halqa tomir muskulli bo‘lib, «yurak» vazifasini bajaradi. Qon faqat tomirlarda oqadi – bu yopiq qon aylanish sistemasi, u halqalilarda birinchi marta paydo bo‘lgan. Qon orqa tomir bo‘ylab oldinga, qorin tomir bo‘ylab orqaga oqadi. Chuvalchang terisi orqali nafas oladi: kislorod kapillyarlardagi qonga o‘tadi, karbonat angidrid chiqib ketadi. Ayirish sistemasi har bo‘g‘imda bir juft ingichka naychadan iborat, uchlari voronka shaklida va kiprikchali. Yomg‘ir chuvalchanglari tuproqni yumshatib, chirindiga boyitadi, bir gektarda yiliga 250–600 t tuproqni qayta ishlaydi; biogumus olishda ishlatiladi. Dengizda ko‘p tuklilar (masalan, nereida), suvlarda zuluklar yashaydi. Halqalilar erkin yashovchi yassi chuvalchanglardan kelib chiqqan deb hisoblanadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuzda maysazor to‘kilgan barglar bilan qoplanadi, bahorga kelib ularning ko‘pi yo‘qoladi. Chuvalchanglar barglarni tuproqqa tortib, yeb qayta ishlaydi va uni boyitadi. Shunday qilib tabiat chiqindisi o‘zi tozalanadi.

Kim ishlatadi

Bog‘bon barg chiqindisini tuproq o‘g‘itiga aylantiradi, ekolog tuproq jonivorlarini o‘rganadi, fermer unumdor tuproqni saqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bog‘dagi ishlangan tuproq va yo‘l chetidagi qattiq tuproqni ko‘zdan kechirib, qaysi birida mayda yo‘llar va bo‘laklar ko‘pligini taqqoslang. Keyin qo‘lingizni yuving.

Namunalar
Chuvalchang bir kechada tuproqni yutib, chirindi ajratadi: u chiqargan «tuproq to‘pchalari» o‘simlik uchun boy o‘g‘it. Shuning uchun dehqonlar chuvalchangli tuproqni qadrlaydi.
!Diqqat!
Zuluklarni faqat vrach ishlatadi. Ko‘ldagi zuluklarni teringizga qo‘ymang.
Tibbiyot zulugi qon tomiri kasalliklarida maxsus zavodlarda ko‘paytiriladi va faqat vrach tomonidan qo‘llanadi. Ko‘lmakdagi zuluklarni teriga qo‘ymang.
Sinfda faoliyat

Chizma yarating: chuvalchangning hazm yo‘lini rangli qalamlar bilan (qizil – qon tomirlari, sariq – ichak). Xavfsizlik: tabiiy suv havzasidagi zuluklarga tegmang; chuvalchang bilan ishlagandan keyin qo‘lni yuving.

Mashq
1
Yomg‘ir chuvalchangida yurak vazifasini nima bajaradi?
2
Chuvalchangni quruq qum ustida qoldirsak, u tez halok bo‘ladi. Bu uning nafas olishi bilan qanday bog‘liq?
3
Yomg‘ir chuvalchanglarining tabiatdagi ahamiyatini ayting.
4
Nega qon aylanish sistemasi «yopiq» deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuz yugurishi uchun ob-havo kuzatuviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →