☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Yassi chuvalchanglar tipi

Darslar 9–10 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
10

Yassi chuvalchanglar tipi: so‘rg‘ichlilar va tasmasimon chuvalchanglar sinflari

Darslik: 34–37-betlar
MaqsadJigar qurti va qoramol tasmasimon chuvalchangining tuzilishi, rivojlanishi hamda ulardan saqlanish yo‘llarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
so‘rg‘ichlilar · flukesasosiy xo‘jayin · definitive hostoraliq xo‘jayin · intermediate hostfinna · bladder-like larva (cysticercus)
Tushuntirish

So‘rg‘ichlilar va tasmasimon chuvalchanglar parazitlikka moslashgan: tanasi qalin kutikula bilan qoplangan, ikkinchisida hazm organlari yo‘q. Jigar qurti qoramol, qo‘y va boshqa sutemizuvchilarning jigari o‘t yo‘llarida yashaydi, og‘iz va qorin so‘rg‘ichlari bilan yopishib, o‘t suyuqligi va qonni so‘radi. Tuxumi suvda kiprikli lichinkaga aylanadi, u chuchuk suv shillig‘iga kiradi, keyin dumli lichinka suvga chiqib, o‘simlikka yopishib sista hosil qiladi; sistali o‘t yoki suvni ichgan hayvonda yana jigarga yetadi. Asosiy xo‘jayin – sutemizuvchi, oraliq xo‘jayin – suv shillig‘i. Qoramol tasmasimon chuvalchangi odam ingichka ichagida yashaydi, uzunligi 8–10 m, boshida to‘rtta so‘rg‘ich, tanasi ming taga yaqin bo‘g‘imdan iborat. Tuxumga to‘lgan bo‘g‘imlar axlat bilan chiqadi, qoramol tuxumni yem-xashak bilan yutadi, uning muskulida finna hosil bo‘ladi. Odam yaxshi pishmagan finnali go‘sht orqali kasallanadi: u asosiy, qoramol esa oraliq xo‘jayin. Ulardan saqlanish uchun go‘shtni yaxshi pishirish, ko‘kat va sabzavotni yuvish, qo‘l gigienasi kerak, kasallik gumon qilinsa vrachga borish lozim.

Namunalar
Suv bo‘yida o‘sgan o‘tni yeb, sistani yutgan qo‘yda jigar qurti kasalligi paydo bo‘lishi mumkin. Shuning uchun parazit tarqalgan suvli yaylovlarda mollarni davolash va sanitar nazorat zarur.
Tasmasimon chuvalchang oziqni tana yuzasi bilan shimadi: ichagi yo‘q, lekin odam hazm qilayotgan tayyor oziq unga yetarli.
Sinfda faoliyat

«Rivojlanish zanjiri» o‘yini: kartochkalarga tuxum, kiprikli lichinka, shilliq, dumli lichinka, sista, voyaga yetgan qurt yozib, to‘g‘ri tartibda joylashtiring. Xavfsizlik: ishdan so‘ng qo‘lni yuving; go‘sht va ko‘katni yeyishdan oldin yaxshi pishirish va yuvish haqida kattalarga eslating.

Mashq
1
Jigar qurti hayoti davomida qaysi hayvonda voyaga yetadi va qaysi hayvonda faqat lichinka holida yashaydi? Ularni nima deb ataymiz?
2
Oilada hamma bir xil ovqat yedi, lekin faqat qonli (chala pishgan) bifshteks yegan kishida tasmasimon chuvalchang topildi. Buni qanday tushuntirasiz?
3
Finna nima?
4
Nega tasmasimon chuvalchangda hazm qilish organlari bo‘lmaydi?