☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Bo‘shliqichlilar tipi

Darslar 7–8 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
8

Dengiz bo‘shliqichlilari

Darslik: 27–30-betlar
MaqsadAktiniya, korall poliplar va meduzalarning tuzilishi va ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
aktiniya · sea anemone, a large solitary polypkorall rifi · coral reefmeduza · jellyfishsimbioz · symbiosis, living together to mutual benefit
Tushuntirish

Dengiz bo‘shliqichlilariga aktiniyalar, korall poliplar va meduzalar kiradi. Aktiniya yakka o‘troq yashaydigan, gidraga o‘xshash, lekin ancha yirik va rangli (diametri 0,5 m gacha) polipdir; ayrimlari zohid qisqichbaqa bilan simbioz yashaydi – ikkalasiga ham foyda. Korall poliplar koloniya hosil qiladi; ichki bo‘shliqlari tutashgani uchun ovlangan oziq hammaga bo‘linadi, ko‘pchiligining ohak skeleti bor. Poliplar kurtaklanib ko‘payadi, kurtaklari ona tanasidan ajralmaydi, shuning uchun koloniya o‘sadi. Tropik dengizlarning sayoz joylarida koloniyalar korall riflari va orollarini hosil qiladi; riflar minglab baliq va boshqa hayvonlar uchun makon, qirg‘oqlarni to‘lqindan to‘sadi, shuning uchun muhofaza qilinadi. Meduza – soyabonsimon, tiniq tanali erkin suzuvchi yirtqich; soyabonini qisqartirib suvni itaradi (reaktiv harakat). Qutb meduzasi va ildizog‘iz meduza cho‘miluvchilar uchun xavfli bo‘lishi mumkin, aureliya esa odamga zararsiz deb hisoblanadi. Bo‘shliqichlilar eng qadimgi hayvonlardan; ular koloniyali xivchinlilardan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi.

Namunalar
Zohid qisqichbaqa chig‘anog‘ida aktiniya yashasa, aktiniya uni dushmandan himoya qiladi, qisqichbaqa esa aktiniyaga oziq qoldig‘ini ulashadi. Bu simbiozga misol.
Avstraliya qirg‘oqlari yaqinidagi iliq sayoz dengizda korall koloniyalari juda katta riflar hosil qilgan. Suv sovuq yoki juda chuqur bo‘lsa, bunday riflar paydo bo‘lmaydi.
Sinfda faoliyat

Jadval to‘ldiring: aktiniya, korall polip, meduza – yakka/koloniya, o‘troq/erkin, skeleti bor/yo‘q, harakati. Xavfsizlik: dengizda yoki hovuzda meduzaga tegmang, qirg‘oqqa chiqqan o‘lik meduza ham chaqishi mumkin; chaqsa, kattalarga ayting va vrachga murojaat qiling.

Mashq
1
Aktiniya gidradan nimasi bilan farq qiladi?
2
Korall koloniyasida oziq qanday taqsimlanadi?
3
Rezina pufakni siqib, undan suvni otib chiqarsangiz, pufak orqaga siljiydi. Meduza harakatining shu tajribaga qanday o‘xshashligi bor?
4
Nega korall riflari muhofaza qilinadi?