☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Infuzoriyalar, sporalilar va 1-laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 5–6 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
6

1-laboratoriya mashg‘uloti. Tufelkaning tuzilishi, harakatlanishi va ta’sirlanishi

Darslik: 21–22-betlar
MaqsadMikroskopda tufelkaning tuzilishi, harakatlanishi va ta’sirlanishini kuzatish tartibini o‘rganadi.
Yangi so‘zlar
mikropreparat · microscope slide with a specimenbuyum oynasi · glass slideqoplag‘ich oyna · cover glasspichan ivitmasi · hay infusion, a culture of ciliates
Tushuntirish

Bu mashg‘ulot o‘qituvchi nazorati ostida o‘tadi. Avval 2–3 hafta oldin tayyorlangan pichan ivitmasidan pipetka bilan bir tomchi buyum oynasiga tomiziladi, paxta tolalari tufelka harakatini sekinlatadi, ustiga qoplag‘ich oyna yopiladi. Preparatni avval kichik, so‘ng katta obyektivda ko‘riladi; shunda tananing oldingi va keyingi tomoni, og‘iz chuqurchasi, kiprikchalar va ikkita qisqaruvchi vakuola topiladi. Ta’sirlanishni ko‘rish uchun toza suv va ivitma tomchisini ingichka kanalcha bilan tutashtirib, ivitma tomchisiga bir necha mayda osh tuzi donasi tashlanadi: tufelkalar tuzli joydan toza suv tomon suzadi. Kuydiruvchi tanachalarni va yadrolarni faqat o‘qituvchi kimyoviy eritma (sirka kislota va yashil metil) bilan ko‘rsatadi; o‘quvchilar bu moddalarni qo‘l bilan ishlatmaydi. Mikroskop bilan ishlaganda obyektivni preparatga tegizmaslik va ezib qo‘ymaslik kerak. Kuzatganingizni daftarga rasm bilan yozing.

Namunalar
Kuzatish jadvali: «Tananing old tomoni – to‘mtoq; keyingi – o‘tkirroq; yon tomonda – og‘iz chuqurchasi; ikkita qisqaruvchi vakuola galma-gal qisqaradi». Shunday yozuv natijani aniq qayd etadi.
Tuz tashlangan tomchida tufelkalar tez-tez yo‘nalishini o‘zgartirib, tuzsiz tomonga o‘tadi. Bu ta’sirlanish: bir hujayrali hayvon ham tashqi ta’sirga javob beradi.
Sinfda faoliyat

Juftlikda ishlang: bittasi mikroskopda ko‘radi, ikkinchisi daftarga yozadi, so‘ng o‘rin almashtiring. Xavfsizlik: sirka kislota, bo‘yoqlar va oyna bo‘laklari bilan faqat o‘qituvchi ishlaydi; oynalarni sindirmang, ishdan keyin qo‘lni sovunlab yuving.

Mashq
1
Preparatni mikroskopda qaysi obyektivdan boshlab ko‘rish kerak?
2
Paxta tolasi nima uchun qo‘yiladi?
3
Tuz tashlanganda tufelkalar nima qiladi va bu nimani ko‘rsatadi?
4
Nega sirka kislota bilan ishni faqat o‘qituvchi bajaradi?