ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Qushlarning mavsumiy hayoti, voha va cho‘l qushlari

Darslar 50–51 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
51

Qushlarning xilma-xilligi: voha va cho‘l qushlari

Darslik: 156–158-betlar
MaqsadChumchuqsimonlar, kaptarsimonlar, tuvaloqlar va tuyaqushsimonlar turkumlarining xususiyatlari va ahamiyatini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
chumchuqsimonlar · passerineskaptarsimonlar · pigeon-like birdsyo‘rg‘a tuvaloq · houbara bustardtuyaqush · ostrich
Tushuntirish

Voha va aholi yashaydigan joylarda eng ko‘p chumchuqsimonlar uchraydi: qaldirg‘och, go‘ngqarg‘a, chug‘urchiq, bulbul, chumchuq, chittak, qarg‘a. Ular qushlarning yarmidan ko‘pini tashkil etadi. Erkagi urg‘ochisidan odatda yirik, rangdor yoki chiroyli sayraydi. Qaldirg‘och uzun, uchi ayri dumli, qanotlari ingichka, oyoqlari kalta, tumshug‘i yassi va keng ochiladi; hasharotni havoda tutadi, deyarli kun bo‘yi uchadi, loydan uya quradi, 4–6 tuxum qo‘yadi. U dalada va uyda minglab zararkunanda hasharotni yeb, katta foyda beradi. Chumchuqsimonlarning ko‘pi hamma narsani yeydi: chug‘urchiq hasharotni yeb foyda keltiradi, meva pishganda esa ziyon qiladi. Donxo‘rlar ham bolasini hasharot bilan boqadi. Kaptarsimonlar turkumiga ko‘k kaptar va musicha kiradi. Ko‘k kaptar xonaki kaptar zotlarining ajdodi, qoya, tashlandiq bino chordoqlariga uya quradi, don va urug‘ yeydi; musicha juft yashaydi, yil davomida bir necha marta bola ochadi. Ochiq cho‘l va dashtda yashirinadigan joy yo‘q, shu sabab cho‘l qushlari yerdan oziq izlaydi, yerga uya quradi, oyoqlari va bo‘yni uzun, patlari yer rangida – bu dushmanni uzoqdan payqash va yashirinishga yordam beradi. Tuvaloqlar turkumiga kiruvchi yo‘rg‘a tuvaloq tez yuguradi, o‘simlik, hasharot, kaltakesak va mayda kemiruvchilarni yeydi, yerdagi chuqurchaga tuxum qo‘yadi. U kamayib ketgani uchun O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Tuyaqushsimonlar (Afrika tuyaqushi, nandu, emu) eng yirik qushlar: uchmaydi, toj suyagi yo‘q, qanotida patlar yelpig‘ich hosil qilmaydi, qalin terili kuchli oyoqlarida tez yuguradi (soatiga taxminan 60–70 km); Afrika tuyaqushining oyog‘ida atigi ikki barmoq bor. Afrika tuyaqushi taxminan 2,5 m bo‘yli va 100 kg dan og‘ir; tuxumi 1,5 kg gacha.

chumchuqsimonlar:qaldirg‘ochkaptarsimonlar:musichaVoha qushlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bahorda maktab bog‘idagi daraxtlarga uya qutilari osiladi. Chittak va chug‘urchiqlar shunga joylashib, polaponlarini yuzlab qurtlar bilan boqadi, shuning uchun bog‘ hech qanday dori sepilmasa ham barglarining ko‘pini saqlab qoladi.

Kim ishlatadi

Maktab bog‘boni uya qutilarini osadi, qushlarni muhofaza qiluvchi xodim kamyob turlarni asraydi, ornitolog qaysi qush qaysi hasharotlarni yeyishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Issiq kunda hovli, balkon yoki deraza tokchasiga sayoz idishda toza suv qo‘yib, kimlar kelishini kuzating va muntazam yangilab turing. Uzoqdan kuzating.

Namunalar
Hovlida qaldirg‘och uyasi bo‘lsa, uni buzmang: oila yozda ko‘p zararkunanda hasharotni yeydi.
★Esda tuting
Tuvaloq ovlash taqiqlangan.
Yo‘rg‘a tuvaloq xavfda qimirlamay yer rangidagi patlari bilan yashirinadi; shuning uchun uni topish qiyin va ovlash man etilgan.
Sinfda faoliyat

Plakat: «Cho‘l qushi» – tuvaloq yoki tuyaqushni chizib, cho‘lga 4 moslashuvini yozing. Xavfsizlik: cho‘lda yoki dashtda qush uyasini topsangiz, tuxumga tegmang, o‘tib keting; chumchuq, kaptar uyalarini buzmang; ularning najasi yoki uyasidagi changni nafas olmaslik uchun niqob taqing, qo‘lni yuving.

Mashq
1
Bog‘dagi qushlar uyalari buzilib, chumchuqsimonlar kamayib ketsa, bog‘bon qanday muammoga duch keladi?
2
Qaldirg‘och uchishga qanday moslashgan?
3
Cho‘l qushlarining yer rangidagi patlari nimaga kerak?
4
Tuyaqushlar nima uchun uchmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQaldirg‘och uyalari: nima umumiy?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →