ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Ildam kaltakesak va tangachalilar turkumi

Darslar 42–43 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
43

Sudralib yuruvchilar xilma-xilligi: tangachalilar turkumi

Darslik: 132–135-betlar
MaqsadTangachalilar turkumining kaltakesaklari va ilonlarini, ularning farqlarini, O‘zbekiston zaharli ilonlarini va ilon chaqqanda xavfsizlik qoidalarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
gekkon · geckoechkemar · monitor lizardzahar tishlari · venom fangszardob · antivenom serum
Tushuntirish

Tangachalilar turkumiga kaltakesaklar va ilonlar kiradi; tanasi muguz tangachalar bilan qoplangan. O‘zbekiston cho‘llarida dasht agamasi, «Qizil kitob»ga kiritilgan kulrang echkemar (yirik kaltakesak) va oyoqsiz sariq ilon uchraydi; sariq ilon oyoqsiz kaltakesak bo‘lib, ilon emas. Gekkon eski imoratlarda tunda faol, kunduz yoriqlarda yashirinadi, hasharot va o‘rgimchaklarni yeydi. Ilonlarning oyog‘i yo‘q, ular tanasini to‘lqinsimon egib, qovurg‘alariga tayanib harakatlanadi. Kaltakesakning harakatchan qovoqlari bor, ilonlarda esa shaffof soat oynasi singari parda ko‘zni qoplaydi, shuning uchun ilon ko‘zini yummaydi. Ilon tullaganda teri paypoq singari yaxlit ko‘chadi, kaltakesakniki parcha-parcha. Ilonning jag‘ suyaklari cho‘ziluvchan paylar bilan ulangani sabab u o‘zidan yo‘g‘on o‘ljani butun yutadi. Zaharli ilonning yuqori jag‘ida ikkita zahar tishi va zahar bezlari bor. Qum bo‘g‘ma iloni, suvilon zaharsiz; bo‘g‘ma ilon o‘ljani tanasi bilan o‘rab bo‘g‘adi, tirik tug‘adi. O‘zbekistonning zaharli ilonlari: kapcha ilon (kobra), ko‘lvor ilon, charx ilon va qalqontumshuq. Kapcha ilon xavfda bo‘ynini kengaytiradi, charx ilon esa tangachalarini ishqalab shitirlaydi. Zaharli ilonlar kemiruvchilarni yeb odamga foyda ham keltiradi, zaharidan dori ham tayyorlanadi. Ilon chaqsa, odam tinch yotadi, chaqilgan a’zo qimirlatilmaydi, darhol 103 chaqiriladi – zardobni faqat shifoxona beradi. Jarohatni kesish, so‘rish, qisib bog‘lash yoki spirt quyish mumkin emas.

KaltakesakIlon
Qovoqlarharakatchanyo‘q – shaffof parda
Tullashparcha-parchayaxlit, paypoq kabi
Jag‘lari–paylar bilan ulangan – yo‘g‘on o‘ljani butun yutadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maxsus markazlarda tajribali mutaxassislar ilonlardan zahar olib, undan zaharga qarshi zardob va ba’zi dorilar tayyorlaydi. Shunday qilib xavfli hayvon odamlarning hayotini asrashga xizmat qiladi. Bu ish faqat tayyorgarlikdan o‘tgan odamlar tomonidan bajariladi.

Kim ishlatadi

Gerpetolog ilonlarning xulqini o‘rganadi, shifokor zardob bilan davolaydi, qo‘riqxona xodimi sayohatchilarga ehtiyot choralarini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qishloq yoki cho‘lga sayohatdan oldin kattalardan nimalarga ehtiyot bo‘lish kerakligini so‘rang va kiyim-kechak (yopiq poyabzal, uzun shim) hamda qoidalar ro‘yxatini tuzing.

Namunalar
!Diqqat!
Ilon va uning po‘stiga tegmang. Ilon chaqsa: tinch yoting, a’zoni qimirlatmang, darhol 103. Jarohatni kesmang, so‘rmang, qattiq bog‘lamang.
Yerda topilgan ilon po‘sti – tullashda yaxlit ko‘chgan teri: uni ko‘rsangiz, ilon yaqin atrofda yashashini bilib olasiz, ammo qo‘l bilan tegmang.
★Esda tuting
Qovoqlari harakatchan bo‘lsa – kaltakesak, bo‘lmasa – ilon.
Sariq ilon oyoqsiz, lekin harakatchan qovoqlari bor – demak u kaltakesak. Qovoqlar ilon bilan kaltakesakni ajratadi.
Sinfda faoliyat

Plakat: «Ilon uchrasa» – 5 ta qoida yozing: to‘xtang, sekin orqaga chekining, tegmang, kattalarni chaqiring, chaqsa 103. Xavfsizlik: ilonni qidirmang, daladagi tosh va butalar tagiga qo‘l tiqmang, yurganda poyabzal kiying va oldingizga qarang; ilonni o‘ldirmang yoki ushlamang.

Mashq
1
Ilonni kaltakesakdan ajratadigan 3 belgini ayting.
2
O‘zbekistonning to‘rtta zaharli iloni qaysilar?
3
Ilon chaqsa nima qilinadi?
4
Nega ilon o‘zidan yo‘g‘on o‘ljani yuta oladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi dala kuni uchun joyHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →