ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Baliqlarning ichki tuzilishi va nerv sistemasi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
35

Baliqlarning nerv sistemasi va sezgi organlari

Darslik: 109–111-betlar
MaqsadBaliqlarning nerv sistemasi, sezgi organlari, shartsiz va shartli reflekslarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
bosh miya · brainmiyacha · cerebellumyon chiziq · lateral lineshartsiz refleks · unconditioned reflex (instinct)
Tushuntirish

Baliqlarning markaziy nerv sistemasi bosh va orqa miyadan iborat; bosh miya beshta bo‘limli: oldingi, oraliq, o‘rta miya, miyacha va uzunchoq miya. Miyacha harakatni, uzunchoq miya nafas, qon aylanish va hazm organlari ishini boshqaradi. Baliq ko‘zi qovoqsiz, boshining ikki yonida joylashgan, yaqinni ko‘radi, shakl va rangni ajratadi. Burun teshiklari hid sezuvchi xaltachalarga ochiladi. Eshitish organi – ichki quloq, suv tovushni yaxshi o‘tkazadi. Ta’m hujayralari og‘izda va tana sirtida, zog‘oraning mo‘ylovlari tuyg‘u organi. Yon chiziq suv oqimi, bosimi va to‘siqni sezadi: ko‘r baliq ham to‘siqdan o‘tib ketadi. Ta’sirga javob – refleks: ta’sir sezgi tolalari orqali miyaga, u yerdan muskullarga boradi. Tug‘ma reflekslar – shartsiz reflekslar (instinktlar); ular nasldan naslga o‘tadi. Hayot davomida hosil bo‘ladigan reflekslar – shartli reflekslar: masalan, chiroq yoqib ovqat berilsa, baliq signalga yig‘iladi; ular nasldan o‘tmaydi va signal oziq bilan mustahkamlanmasa, asta-sekin yo‘qoladi.

Shartsiz reflekslarShartli reflekslar
Paydo bo‘lishitug‘ma (instinktlar)hayot davomida hosil bo‘ladi
Nasldan o‘tishio‘tadio‘tmaydi
Saqlanishi–signal oziq bilan mustahkamlanmasa, yo‘qoladi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kichik baliqlar to‘dasi birdaniga bir tomonga burilib, go‘yo bitta jonivordek suzadi. Har bir baliq qo‘shnisining harakatini yon chiziq orqali sezadi va tezda moslashadi. Shunday birgalikda harakat ularni yirtqichdan himoya qiladi.

Kim ishlatadi

Baliq biologi to‘da xulqini o‘rganadi, suv osti robot muhandisi sezgir datchiklar yaratadi, baliq ovlash texnologi to‘rlarni baliq xulqiga mos loyihalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisi kabi ochiq joyda, yo‘ldan uzoqda, uch do‘st bilan bir qatorda gaplashmay yuring va orangizdagi masofani bir xil tutishga harakat qiling. Qanday qilib bir-biringizga moslashayotganingizni sezing.

Namunalar
Loyqa suvda ham baliq yon chiziq yordamida to‘siqni sezib, yo‘lini topadi va o‘ljasini aniqlaydi.
Akvariumda har safar chiroq yoqib oziq tashlasangiz, baliqlar chiroq yonishi bilan suzib keladi – bu shartli refleks.
Sinfda faoliyat

Tajriba (uyda, kattalar bilan): akvariumdagi baliqlarga oziq berishdan oldin bir xil signal bering va ularning reaksiyasini 5 kun yozib boring. Xavfsizlik: akvarium elektr asboblari bilan kattalar ishlaydi; qo‘l ho‘l bo‘lganda rozetkaga tegmang; baliqni ortiqcha boqmang.

Mashq
1
Baliq miyachasi nimani boshqaradi?
2
Ko‘zi ko‘rmaydigan baliq ham akvariumda toshlarga urilmay suzadi. Unga qaysi sezgi organi yordam beradi va u nimani sezadi?
3
Shartsiz va shartli reflekslar farqini ayting.
4
Nega baliqlar suvdagi tovushlarni yaxshi eshitadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQo‘l tarozisi uchun prujinaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →