ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Zoologiya)

Tangachaqanotlilar va pardaqanotlilar

Darslar 27–28 · 2 ta dars · O. Mavlonov. Biologiya (Zoologiya), 7-sinf. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan to‘rtinchi nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
28

Pardaqanotlilar turkumi: asalarilar

Darslik: 88–90-betlar
MaqsadPardaqanotlilar turkumi: asalari oilasi, tuzilishi, ahamiyati va chumolilarni tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
ona ari · queen beeishchi ari · worker beeg‘ujlanish · swarmingnishtar · sting
Tushuntirish

Pardaqanotlilarga asalari, sariq ari, qovog‘ari va chumolilar kiradi. Asalari oilasida bitta ona ari, minglab (10 000 dan 100 000 gacha) ishchi ari va yuzlab erkak ari bo‘ladi. Ishchi arilar – voyaga yetmagan urg‘ochilar: uyani tozalaydi, qo‘riqlaydi, qurtlarni boqadi, nektar va gul changi yig‘adi, mumdan olti qirrali katak yasaydi. Ularning og‘iz organi kemiruvchi-so‘ruvchi, orqa oyoqlarida changni yig‘uvchi savatcha bor, ko‘zi ultrabinafsha nurni sezadi. Ona ari va erkak arilarni asosan ishchi arilar boqadi. Nektar katakda asalga aylanadi. Urug‘langan tuxumdan ishchi, urug‘lanmagandan erkak ari chiqadi. Yangi oila g‘ujlanish bilan paydo bo‘ladi: eski ona bir to‘da ishchi bilan uyadan chiqib, boshqa qutiga joylashadi. Asalarilar raqs harakatlari («asalarilar tili») bilan nektarli gul qayerdaligini bildiradi. Asalarilar o‘simliklarni changlatadi, asal va mum beradi. Odamni chaqqan ishchi asalari nishtari terida qolib, halok bo‘ladi. Chumolilar ham oila bo‘lib yashaydi; ko‘pchiligi foydali (sariq o‘rmon chumolisi zararkunandalarni qiradi).

OiladaSoniVazifasi
ona ari1tuxum qo‘yadi
ishchi arilar10 000–100 000uyani tozalaydi, qurt boqadi, nektar yig‘adi, katak yasaydi
erkak arilaryuzlabishchilar boqadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Asalarilarni jalb qilmoqchi bo‘lgan bog‘bon bog‘ chetiga bahordan kuzgacha turli vaqtda gullaydigan gullar ekadi. Yaqin atrofdagi uyalardan ishchi asalarilar har kuni nektar yig‘ish uchun uchadi, shuning uchun ularga doim yig‘adigan narsa bo‘ladi. Shunda asalari oilasi kuchli bo‘lib turadi.

Kim ishlatadi

Asalarichi uyalarni boshqaradi, bog‘bon asalarilar uchun gul ekadi, botanik gullar qanday changlanishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bahorda deraza yoki uzoqroq joydan gullayotgan daraxt yoki o‘simlikni kuzatib, unda asalarilar bor-yo‘qligini yozib boring. Asalarilarga yaqinlashmang.

Namunalar
Asalarichilik qutisida ishchi arilar tinimsiz nektar tashiydi. Qish oldidan yig‘ilgan asal oila uchun oziq zaxirasi bo‘ladi.
!Diqqat!
Ari chaqsa, xotirjam bo‘ling, arini urmang; shish yoki allergiya bo‘lsa, tez yordam chaqiring.
Ari uyasiga yaqin yurish xavfli: chaqqanda tinch turing, arini urmang; shishsa yoki allergiya bo‘lsa, tez yordam chaqiring.
Sinfda faoliyat

Olti qirrali katakchalar (qog‘ozdan) bilan «uya» yasang va ichiga ona, ishchi, erkak ari rollarini yozing. Xavfsizlik: ari uyalari va yovvoyi arilarga yaqinlashmang, ularni urmang yoki tutmang; asalarichi bilan faqat kattalar ishlaydi; ari chaqqanda kattalarga ayting – allergiya xavfli bo‘lishi mumkin.

Mashq
1
Asalarichi qutini ochib, ichidagi arilarni uch xil guruhga ajratdi. Bu qaysi guruhlar va har biri taxminan nechta?
2
Bir kun davomida ishchi arini kuzatsak, u uyada va uyadan tashqarida qanday ishlar bilan band bo‘lishini ko‘ramiz?
3
Bitta ari nektarli gul topib qaytgach, ko‘p o‘tmay o‘sha gulga boshqa arilar ham uchib keldi. Ular gulning joyini qanday bilib olgan?
4
Nega asalarilar o‘simliklar uchun muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki qush sanog‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →