ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Tabiat komplekslari va Yer aholisi

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
10

Yer yuzi aholisi, irqlar

Darslik: 12- §, 29–31-betlar
MaqsadYer yuzi aholisi, uning joylashuvi, tabiiy boyliklar va inson ta’sirida o‘zgargan landshaftlarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
demografik portlash · demographic explosionirq · race (traditional human grouping)tabiiy boylik · natural resourceqo‘riqxona · nature reserve
Tushuntirish

Yer aholisi tarix davomida tez o‘sgan: eramiz boshida taxminan 230 mln, 1000-yilda 305 mln, 1500-yilda 440 mln kishi bo‘lgan. XX asrning 1960-yillarida «demografik portlash» kuzatildi. Darslikda 2016-yilda 7,4 mlrd deb yozilgan; BMT hisobiga ko‘ra dunyo aholisi 2022-yil noyabrda 8 mlrd dan oshdi, 2025–2026-yillarda taxminan 8,2–8,3 mlrd. 100 mln dan ortiq aholili mamlakatlar qatoriga Hindiston, Xitoy, AQSH, Indoneziya, Pokiston, Nigeriya, Braziliya, Bangladesh, Rossiya, Meksika, Yaponiya kabilar kiradi (2023-yildan Hindiston aholisi bo‘yicha Xitoydan o‘zib ketdi). Odamlar an’anaviy ravishda uchta katta irqqa — yevropeoid, mongoloid va negroid — bo‘linadi, ular orasida aralash guruhlar ko‘p; zamonaviy fan barcha odamlar bitta tur — Homo sapiens ekanini va barcha xalqlar teng ekanini ta’kidlaydi. Aholi notekis joylashgan: ko‘pchiligi dengiz sohillari yaqinida; zich hududlar — Janubiy Osiyo, Sharqiy Osiyo, G‘arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikaning sharqi. Tabiiy boyliklar mineral, iqlimiy, suv, yer va biologik guruhlarga bo‘linadi. Insonning ta’sir darajasiga ko‘ra landshaftlar tabiiy, tabiiy-antropogen va antropogen bo‘ladi; tabiatni asrash uchun qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar va «Qizil kitob» tuziladi.

RossiyaAQSHXitoyBraziliyaHindistonMeksikaIndoneziyaNigeriyaYaponiya
t, yil218aholi (mln)

Tabiiy o‘sish = 22 − 7 = 15 ‰ = 1,5 %

Aholi ikki baravar ko‘payishi ≈ 70 / 1,5 ≈ 47 yil

10 mln → 21,1 mln, 50 yildan keyin

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yangi mahallaga ko‘plab oilalar ko‘chib kelganda maktab bo‘sh joylari to‘lib qoladi, avtobuslar gavjum bo‘ladi, suv va yo‘l ko‘proq kerak bo‘ladi. Shahar rejalashtiruvchilari aholi ko‘payishini hisobga olib yangi maktab, yo‘l va suv quvuri qurishni rejalashtiradi.

Kim ishlatadi

Shahar rejalashtiruvchisi aholi joylashuviga qarab xizmatlarni joylashtiradi, statistik aholini sanaydi, geograf tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish yo‘llarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun uyda ishlatgan beshta narsani sanab (masalan, suv, qog‘oz, paxta mato) ularning qaysi tabiiy boylikdan olinganini va qaysi biri qayta tiklanishini oila bilan muhokama qiling.

Namunalar
01002003004005002303054400-yil1000-yil1500-yilAholi, mln
Aholi 1500-yilda 440 mln, 1000-yilda 305 mln edi: 500 yilda 135 mln kishiga ko‘paygan.
Yaylov va lalmikor yerlar — tabiiy-antropogen landshaftlar; shahar va qishloqlar, sug‘oriladigan dalalar — antropogen landshaftlar; Antarktida muzliklari — tabiiy landshaft.
Sinfda faoliyat

«Aholi xaritasi»: bo‘sh dunyo xaritasiga aholisi zich to‘rt hududni belgilang va nima uchun aynan shu joylarda ko‘p odam yashashini birgalikda muhokama qiling.

Mashq
1
Yer yuzida aholi zich joylashgan to‘rtta hududni ayting.
2
Dunyo aholisi 1974-yilda 4 mlrd, 2022-yilda 8 mlrd ga yetdi. Ikki baravar ko‘payishi necha yil olgan?
3
Tabiiy boyliklar qanday beshta guruhga bo‘linadi?
4
Nima uchun aholining katta qismi dengiz va okean sohillari yaqinida yashaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →