Yer yuzi aholisi, irqlar
Yer aholisi tarix davomida tez o‘sgan: eramiz boshida taxminan 230 mln, 1000-yilda 305 mln, 1500-yilda 440 mln kishi bo‘lgan. XX asrning 1960-yillarida «demografik portlash» kuzatildi. Darslikda 2016-yilda 7,4 mlrd deb yozilgan; BMT hisobiga ko‘ra dunyo aholisi 2022-yil noyabrda 8 mlrd dan oshdi, 2025–2026-yillarda taxminan 8,2–8,3 mlrd. 100 mln dan ortiq aholili mamlakatlar qatoriga Hindiston, Xitoy, AQSH, Indoneziya, Pokiston, Nigeriya, Braziliya, Bangladesh, Rossiya, Meksika, Yaponiya kabilar kiradi (2023-yildan Hindiston aholisi bo‘yicha Xitoydan o‘zib ketdi). Odamlar an’anaviy ravishda uchta katta irqqa — yevropeoid, mongoloid va negroid — bo‘linadi, ular orasida aralash guruhlar ko‘p; zamonaviy fan barcha odamlar bitta tur — Homo sapiens ekanini va barcha xalqlar teng ekanini ta’kidlaydi. Aholi notekis joylashgan: ko‘pchiligi dengiz sohillari yaqinida; zich hududlar — Janubiy Osiyo, Sharqiy Osiyo, G‘arbiy Yevropa va Shimoliy Amerikaning sharqi. Tabiiy boyliklar mineral, iqlimiy, suv, yer va biologik guruhlarga bo‘linadi. Insonning ta’sir darajasiga ko‘ra landshaftlar tabiiy, tabiiy-antropogen va antropogen bo‘ladi; tabiatni asrash uchun qo‘riqxonalar, milliy bog‘lar va «Qizil kitob» tuziladi.
Tabiiy o‘sish = 22 − 7 = 15 ‰ = 1,5 %
Aholi ikki baravar ko‘payishi ≈ 70 / 1,5 ≈ 47 yil
10 mln → 21,1 mln, 50 yildan keyin
Yangi mahallaga ko‘plab oilalar ko‘chib kelganda maktab bo‘sh joylari to‘lib qoladi, avtobuslar gavjum bo‘ladi, suv va yo‘l ko‘proq kerak bo‘ladi. Shahar rejalashtiruvchilari aholi ko‘payishini hisobga olib yangi maktab, yo‘l va suv quvuri qurishni rejalashtiradi.
Shahar rejalashtiruvchisi aholi joylashuviga qarab xizmatlarni joylashtiradi, statistik aholini sanaydi, geograf tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish yo‘llarini o‘rganadi.
Bugun uyda ishlatgan beshta narsani sanab (masalan, suv, qog‘oz, paxta mato) ularning qaysi tabiiy boylikdan olinganini va qaysi biri qayta tiklanishini oila bilan muhokama qiling.
«Aholi xaritasi»: bo‘sh dunyo xaritasiga aholisi zich to‘rt hududni belgilang va nima uchun aynan shu joylarda ko‘p odam yashashini birgalikda muhokama qiling.