ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Gidrosfera va atmosfera

Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
8

Atmosfera. Yerning iqlim mintaqalari

Darslik: 9–10- §, 24–26-betlar
MaqsadAtmosfera qatlamlarini, iqlim hosil qiluvchi omillarni, havo massalari va iqlim mintaqalarini aytib berish.
Yangi so‘zlar
troposfera · troposphere (lowest layer)havo massasi · air massiqlim hosil qiluvchi omillar · climate-forming factorsiqlim mintaqasi · climate zone
Tushuntirish

Atmosfera — Yerni o‘rab turgan havo qobig‘i; uning tarkibi 78 % azot, 21 % kislorod va 1 % boshqa gazlardan iborat (gaz tarkibini 1774-yilda A. Lavuazye aniqlagan). Qatlamlari: troposfera (qalinligi ekvatorda 17 km, qutblarda 8–9 km), stratosfera (50–55 km gacha, ozon pardasi shu qatlamda), mezosfera (80–85 km gacha), termosfera va ekzosfera. Havo massasining taxminan 80 % i troposferada joylashgan, ob-havo hodisalari ham shu yerda yuz beradi; unda balandlikka ko‘tarilganda havo harorati har 100 m da o‘rtacha 0,6 °C pasayadi. Iqlimga uchta omil ta’sir qiladi: geografik kenglik (Quyosh issiqligi), atmosfera bosimi va havo massalari, yerusti tuzilishi (relyef, okeandan uzoqlik). Havo massalari — ekvatorial (issiq, nam), tropik (issiq, quruq), mo‘tadil (iliq, nam) va qutbiy — arktika va antarktika (sovuq, quruq). Yer yuzida 7 ta asosiy iqlim mintaqasi (ekvatorial, ikkita tropik, ikkita mo‘tadil, ikkita qutbiy) va 6 ta oraliq mintaqa (ikkita subekvatorial, ikkita subtropik, ikkita subqutbiy) bor; oraliq mintaqalarda havo massalari fasllar bo‘yicha almashadi.

troposfera: ob-havostratosfera: ozon qatlamimezosferatermosferaekzosfera8–17 km50–55 km80–85 km
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oila dam olish kuni tog‘ yonbag‘riga chiqmoqchi. Prognozda shahar issiq, tog‘da esa ancha salqin ekani yozilgan, shuning uchun hamma yengil kiyim bilan birga kurtka ham oladi. Shu tariqa havo qatlamlari balandlikka qarab o‘zgarishini bilish kundalik tayyorgarlikka yordam beradi.

Kim ishlatadi

Uchuvchi parvoz balandligini tanlaydi, sinoptik ob-havoni bashorat qiladi, tog‘ yo‘lboshchisi guruhni mos kiyintiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ob-havo ilovasida o‘z shahringiz va undan balandroq joydagi aholi punkti prognozini solishtiring, qaysi biri salqin ekanini yozing va u yerga qanday kiyinib borishingizni ayting.

Namunalar
balandlik, m°C100020003000−1010200–0,6 °C / 100 m–4 °C
Dengiz sathida +14 °C bo‘lsa, 3 000 m balandlikda taxminan 14 – 18 = –4 °C bo‘ladi (har 100 m da 0,6 °C past).
ekvatorialtropik (2)mo‘tadil (2)qutbiy (2)asosiy (7)subekvatorial(2)subtropik (2)subqutbiy (2)oraliq (6)Iqlimmintaqalari
Ekvatorial iqlim mintaqasida yil bo‘yi harorat +24…+26 °C, seryomg‘ir; mo‘tadil mintaqada to‘rt fasl aniq ajralib turadi.
Sinfda faoliyat

«Havo qatlamlari narvoni»: devorga narvon chizib, har bir pog‘onaga qatlam nomi va balandligini yozing; so‘ng o‘quvchilar xaritada «aeroplan» qaysi qatlamda uchishini topadi.

Mashq
1
Atmosferaning gaz tarkibini ayting.
2
Dengiz sathida havo harorati +14 °C. 3 000 m balandlikda har 100 m da 0,6 °C pasayishini hisobga olib, haroratni toping (°C).
3
Asosiy iqlim mintaqalari 7 ta, oraliqlari 6 ta. Jami nechta mintaqa?
4
Nima uchun troposfera ekvatorda qutblardagidan qalinroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir o‘lchagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →