ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Yevrosiyo: o‘rni, tarixi, tuzilishi va relyefi

Darslar 47–48 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
48

Yevrosiyoning geologik tuzilishi va foydali qazilmalari. Relyefi

Darslik: 50- §, 115–116-betlar
MaqsadYevrosiyoning geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Lavraziya · Laurasiaplatforma · platformJomolungma (Everest) · Mount EverestO‘lik dengiz · the Dead Sea
Tushuntirish

Yevrosiyo qadimgi mustahkam platformalardan va ularni birlashtirgan turli yoshdagi burmali o‘lkalardan tuzilgan. U Lavraziya quruqligining bir qismi bo‘lgan; mezozoyda Shimoliy Amerika undan ajralgan. Hozir materikda ikkita faol mintaqa bor: Alp–Himolay tog‘ kamari va Tinch okean «olovli halqasi»; bu yerlarda yosh tog‘lar ko‘tarilmoqda, vulqonlar va kuchli zilzilalar sodir bo‘ladi (Ashxobod 1948, Toshkent 1966, Hind okeanidagi 2004-yilgi zilzila). Foydali qazilmalar juda boy: platformalar va qalqonlarda temir (Kursk, Skandinaviya, Xitoy), oltin, mis, qalay, olmos; cho‘kindi qatlamlarda neft, gaz, ko‘mir. Neft va gaz bo‘yicha Yevrosiyo boshqa materiklardan oldinda. Tog‘lar materik maydonining yarmiga yaqin qismini egallaydi. Eng qadimgi tog‘lar: Ural, Dekan, Qozoq qirlari; yoshargan tog‘lar: Tyanshan, Oltoy; eng yosh va baland tog‘lar: Himolay, Pomir, Alp, Kavkaz, Karpat, Hindukush. Eng baland nuqtasi — Himolaydagi Jomolungma (Everest), 8 848 m; quruqlikdagi eng past joy — O‘lik dengiz qirg‘og‘i: u taxminan –430 m (darslikda –405 m; sath yildan yilga pasayib bormoqda). Harakatdagi eng baland vulqonlardan biri — Kamchatkadagi Klyuchevskaya Sopka (taxminan 4 750 m). Tekisliklar platformalar ustida: Sharqiy Yevropa, G‘arbiy Sibir, Turon, Hind–Gang. Shimolda va baland tog‘larda muzliklar qoldirgan shakllar ko‘p.

Alp–Himolay kamariOlov halqasiEverestO‘lik dengizToshkentAshxobod
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘li vodiyga boradigan yo‘l tog‘ dovonidan o‘tadi. Muhandislar yo‘lni qisqartirish va qishda ham xavfsiz qilish uchun tunnel va ko‘priklar quradi. Buning uchun tog‘ jinslari va yer qimirlashini oldindan o‘rganish kerak.

Kim ishlatadi

Tunnel muhandisi tog‘ni teshishni hisoblaydi, geolog jinslarni tekshiradi, haydovchi yo‘l sharoitini bilib safarni rejalaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Relef xaritasida ikki tizma orasidagi o‘tish joyini toping va yo‘l qayerdan o‘tkazilsa qulay bo‘lishini ayting.

Namunalar
−20000200040006000800010 0008848−430EverestO‘lik dengizBalandlik, m
Jomolungma 8 848 m, O‘lik dengiz –430 m: orasidagi balandlik farqi 8 848 + 430 = 9 278 m — quruqlikdagi eng katta farq.
Ural eski va past, Himolay yosh va baland: yosh tog‘lar hali yemirilmagan va ko‘tarilishda davom etadi.
Sinfda faoliyat

«Tog‘lar yoshi»: Ural, Tyanshan va Himolayni yoshi bo‘yicha qadimiydan yosh tomon tartiblab, har birining taxminiy balandligini xaritadan yozing.

Mashq
1
Eng baland cho‘qqi va uning balandligini ayting.
2
Jomolungma 8 848 m, O‘lik dengiz –430 m. Farq necha metr?
3
Yevrosiyodagi ikkita faol seysmik mintaqani ayting.
4
Nima uchun Ural tog‘lari past, Himolay esa baland?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z dasturi: tartib va vaqtHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →