☰ Mundarija · Geografiya

Yevrosiyo: o‘rni, tarixi, tuzilishi va relyefi

Darslar 47–48 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
48

Yevrosiyoning geologik tuzilishi va foydali qazilmalari. Relyefi

Darslik: 50- §, 115–116-betlar
MaqsadYevrosiyoning geologik tuzilishi, foydali qazilmalari va relyefini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
Lavraziya · Laurasiaplatforma · platformJomolungma (Everest) · Mount EverestO‘lik dengiz · the Dead Sea
Tushuntirish

Yevrosiyo qadimgi mustahkam platformalardan va ularni birlashtirgan turli yoshdagi burmali o‘lkalardan tuzilgan. U Lavraziya quruqligining bir qismi bo‘lgan; mezozoyda Shimoliy Amerika undan ajralgan. Hozir materikda ikkita faol mintaqa bor: Alp–Himolay tog‘ kamari va Tinch okean «olovli halqasi»; bu yerlarda yosh tog‘lar ko‘tarilmoqda, vulqonlar va kuchli zilzilalar sodir bo‘ladi (Ashxobod 1948, Toshkent 1966, Hind okeanidagi 2004-yilgi zilzila). Foydali qazilmalar juda boy: platformalar va qalqonlarda temir (Kursk, Skandinaviya, Xitoy), oltin, mis, qalay, olmos; cho‘kindi qatlamlarda neft, gaz, ko‘mir. Neft va gaz bo‘yicha Yevrosiyo boshqa materiklardan oldinda. Tog‘lar materik maydonining yarmiga yaqin qismini egallaydi. Eng qadimgi tog‘lar: Ural, Dekan, Qozoq qirlari; yoshargan tog‘lar: Tyanshan, Oltoy; eng yosh va baland tog‘lar: Himolay, Pomir, Alp, Kavkaz, Karpat, Hindukush. Eng baland nuqtasi — Himolaydagi Jomolungma (Everest), 8 848 m; quruqlikdagi eng past joy — O‘lik dengiz qirg‘og‘i: u taxminan –430 m (darslikda –405 m; sath yildan yilga pasayib bormoqda). Harakatdagi eng baland vulqonlardan biri — Kamchatkadagi Klyuchevskaya Sopka (taxminan 4 750 m). Tekisliklar platformalar ustida: Sharqiy Yevropa, G‘arbiy Sibir, Turon, Hind–Gang. Shimolda va baland tog‘larda muzliklar qoldirgan shakllar ko‘p.

Namunalar
Jomolungma 8 848 m, O‘lik dengiz –430 m: orasidagi balandlik farqi 8 848 + 430 = 9 278 m — quruqlikdagi eng katta farq.
Ural eski va past, Himolay yosh va baland: yosh tog‘lar hali yemirilmagan va ko‘tarilishda davom etadi.
Sinfda faoliyat

«Tog‘lar yoshi»: Ural, Tyanshan va Himolayni yoshi bo‘yicha qadimiydan yosh tomon tartiblab, har birining taxminiy balandligini xaritadan yozing.

Mashq
1
Eng baland cho‘qqi va uning balandligini ayting.
2
Jomolungma 8 848 m, O‘lik dengiz –430 m. Farq necha metr?
3
Yevrosiyodagi ikkita faol seysmik mintaqani ayting.
4
Nima uchun Ural tog‘lari past, Himolay esa baland?