ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geografiya

Janubiy Amerika: o‘rni, relyefi, iqlimi va suvlari

Darslar 36–37 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
37

Janubiy Amerikaning iqlimi va ichki suvlari

Darslik: 39- §, 89–90-betlar
MaqsadJanubiy Amerika iqlimi va ichki suvlarini tavsiflash; Amazonka va sharsharalarni tanishtirish.
Yangi so‘zlar
Amazonka · the AmazonPeru sovuq oqimi · Peru (Humboldt) cold currentAtakama cho‘li · Atacama DesertAnxel sharsharasi · Angel Falls
Tushuntirish

Janubiy Amerika iqlimiga Quyosh radiatsiyasi, relyef, havo massalari va okean oqimlari ta’sir qiladi. Materikda oltita iqlim mintaqasi bor; shimoldan janubga: subekvatorial, ekvatorial, subekvatorial, tropik, subtropik va mo‘tadil; tog‘larda esa balandlik mintaqalari. Ekvatorial mintaqa juda nam: yiliga 3 500 mm dan ortiq yog‘in, harorat yil bo‘yi +24…+25 °C. Subekvatorial mintaqada yoz nam, qish quruq. Braziliya yassi tog‘ligining sharqiga passatlar 1 500–2 000 mm yog‘in keltiradi, And yaqiniga esa faqat 250–500 mm. Tinch okean sohilida sovuq Peru oqimi yog‘in keltirmaydi: shu tufayli dunyodagi eng quruq cho‘llardan biri — Atakama paydo bo‘lgan, o‘simlik namlikni tuman va shudringdan oladi. Janubda Tinch okean sohilida yil bo‘yi ko‘p yog‘in (2 000–3 000 mm), sharqda esa quruq mo‘tadil-kontinental iqlim. Janubiy Amerika eng sersuv materik. Amazonka — dunyoda havzasi (taxminan 7 mln km²) va suv miqdori bo‘yicha eng katta daryo, uzunligi taxminan 6 400–7 000 km (o‘lchash usuliga qarab), 500 dan ortiq irmog‘i bor; okean qalqishi tufayli quyi oqimda suv yuqoriga ham oqadi (pororoka). Parana daryosining irmog‘ida eni taxminan 2 700 m bo‘lgan Iguasu sharsharasi, Orinoko havzasidagi Churun daryosida dunyodagi eng baland Anxel sharsharasi (979 m) joylashgan. Eng yirik ko‘l — Marakaybo; And tog‘laridagi Titikaka (3 812 m) dunyodagi eng baland yirik chuchuk ko‘llardan biri.

AmazonkaAtakamaIguasu sharsharasiAnxel sharsharasiMarakaybo
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ko‘p mamlakatlarda uylarga beriladigan elektr toki qisman to‘g‘onlardan tushadigan suv yordamida ishlab chiqariladi. Suv qancha baland joydan tushsa, uning kuchi shuncha katta bo‘ladi. Shu tufayli katta sharsharalar va tog‘ daryolari energiya manbai sifatida qiziqish uyg‘otadi.

Kim ishlatadi

Gidroenergetik muhandis suv bilan ishlaydigan stansiyani boshqaradi, sayyohlik yo‘lboshchisi sharsharalarni ko‘rsatadi, daryo qayiqchisi daryoning oqimini biladi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlida yoki vannada kichik stakandagi sovuq suvni bir marta past, bir marta bir oz balandroqdan idishga quying va qaysi birida chayqalish kuchliroq ekanini kuzating.

Namunalar
Atakama cho‘li Tinch okean sohilida: Peru sovuq oqimi ustidagi havo yog‘in bermaydi, yillik yog‘in 25–100 mm.
010002000300027001700IguasuViktoriyaKengligi, m
Iguasu sharsharasi eni 2 700 m, Viktoriya sharsharasi eni 1 700 m: Iguasu 1 000 m kengroq.
Sinfda faoliyat

«Sharsharalar jadvali»: Viktoriya, Iguasu va Anxel sharsharalari uchun joylashgan daryo, mamlakat va o‘lchamlari jadvalini to‘ldiring.

Mashq
1
Janubiy Amerikada nechta iqlim mintaqasi bor?
2
Iguasu eni 2 700 m, Viktoriya sharsharasi eni 1 700 m. Iguasu necha metr kengroq?
3
Anxel sharsharasi 979 m, Viktoriya sharsharasi 108 m. Anxel necha metr baland?
4
Nima uchun Atakama cho‘li dengiz sohilida bo‘lsa ham juda quruq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUrug‘ sayohatchisiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →