☰ Mundarija · Geografiya

Afrikaning tabiiy o‘lkalari va aholisi

Darslar 23–24 · 2 ta dars · A. Soatov, A. Abdulqosimov, M. Mirakmalov. Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi), 6-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 6-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
24

Afrika aholisi va uning tabiatga ta’siri

Darslik: 26- §, 60–61-betlar
MaqsadAfrika aholisini, uning joylashuvini va inson ta’sirida tabiatni muhofaza qilish yo‘llarini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
tubjoy aholi · indigenous populationpigmeylar · pygmies (forest people)qo‘riqxona · nature reservemilliy bog‘ · national park
Tushuntirish

Afrika aholisi tez o‘smoqda: darslikda 2016-yilda 1 mlrd 203 mln deb yozilgan, hozir esa BMT hisobiga ko‘ra taxminan 1,5 mlrd; siyosiy xaritada 54 ta mustaqil davlat bor (darslikda 50 dan ortiq). Eng ko‘p aholili mamlakatlar — Nigeriya, Efiopiya, Misr, Kongo Demokratik Respublikasi. Shimolda arablar va berberlar yashaydi, Sahroyi Kabirdan janubda esa son-sanoqsiz xalqlar, jumladan, bantu guruhlari; ekvatorial o‘rmonda pigmeylar (bo‘yi taxminan 150 sm dan kam), janubdagi chalacho‘l va cho‘llarda bushmenlar (san) va xoyxoylar, Madagaskarda malagasiylar yashaydi. Afrikaning janubida va O‘rta dengiz sohillarida yevropalik ko‘chmanchilar avlodlari ham bor (masalan, niderland avlodlari — afrikanerlar). Aholi notekis joylashgan: zich yashaydigan joylar — O‘rta dengiz sohillari, Nil vodiysi, Gvineya qo‘ltig‘i va janubi-sharqiy sohil; Sahroyi Kabir juda siyrak. Inson xo‘jaligi Afrika tabiatini o‘zgartirmoqda, shuning uchun hayvonot va o‘simlik olamini asrash uchun ko‘plab milliy bog‘ va qo‘riqxonalar tashkil etilgan (darslikda 392 ta deb keltirilgan; hozirgi hisoblarda ular ancha ko‘p). Qo‘riqxonaga faqat olimlar kiradi, milliy bog‘ga qoidalarga rioya qilgan sayyohlar kira oladi. Eng yirik bog‘lar: Serengeti, Masai-Mara, Kryuger, Chobe, Etosha, Sentral-Kalaxari.

Namunalar
Aholi zichligi = aholi ÷ maydon: 1 500 mln kishi ÷ 30 mln km² = 50 kishi/km².
Serengeti (Tanzaniya) va Masai-Mara (Keniya) — yirik milliy bog‘lar; u yerda zebra va yovvoyi hayvonlar yirik mavsumiy ko‘chishlar qiladi.
Sinfda faoliyat

«Milliy bog‘ qoidalari»: guruhlar sayyohlar uchun 5 ta qoida (yirtqichga yaqinlashmaslik, chiqindi tashlamaslik va h.k.) ishlab chiqib, plakat qiladi.

Mashq
1
Qo‘riqxona va milliy bog‘ning farqi nimada?
2
Afrikada 1 500 mln kishi va 30 mln km² maydon bo‘lsa, 1 km² ga o‘rtacha necha kishi to‘g‘ri keladi?
3
Darslikda 2016-yilda 1 203 mln, hozir taxminan 1 500 mln. Aholi necha mln ga ko‘paygan?
4
Nima uchun Sahroyi Kabirda aholi juda siyrak?