Qon aylanish tizimi; teri; inson tanasi bo‘yicha takrorlash
Darslar 22–24 · 3 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
Bu bo‘limda tanamizning tuzilishini o‘rgandik. Ichki a’zolar (miya, yurak, o‘pka, oshqozon, jigar) tizimlarga birlashadi: asab, ovqat hazm qilish, nafas olish, qon aylanish tizimi. Hujayralar turlicha: eritrotsit yumaloq yostiqchaga o‘xshaydi va kislorod tashiydi; leykotsit — himoyachi; nerv hujayrasi uzun o‘simtalari orqali signal uzatadi; o‘pka hujayralari pufakka o‘xshaydi; mushak hujayralari qisqaradi. Asab tizimi misoli: ko‘zga qum tushsa, ko‘zdagi sezgi nuqtalari miyaga signal yuboradi, miya «ko‘zni tozalash» buyrug‘ini beradi, ko‘z yoshi bezlari yosh chiqaradi. Shifokor asboblari: stetoskop — nafas va yurak tovushini eshitish, termometr — harorat, tonometr — qon bosimi. Mikroskop esa shifokor ko‘rigidan ko‘ra laboratoriyada qo‘llanadi.
Namunalar
Tartib: ko‘zga qum tushdi → nerv uchlari miyaga xabar yubordi → miya buyruq berdi → ko‘z yoshi oqdi.
Noto‘g‘ri gap: «Bolalar va kattalarda suyaklar soni bir xil.» To‘g‘risi: bolalarda ko‘proq suyak bor, ba’zilari keyin birlashadi.
Sinfda faoliyat
«Tana tizimlari»: bolalar guruhlarga bo‘linib, bitta tizim haqida (asab, hazm, nafas, qon) 3 daqiqada qisqa sahna ko‘rsatadi yoki chizma tushuntiradi.
Mashq
1
Hujayralarni vazifasi bilan moslashtiring: eritrotsit, leykotsit, nerv hujayrasi.
eritrotsit — kislorod tashish; leykotsit — himoya; nerv hujayrasi — signal uzatish
2
Qaysi asbob shifokor ko‘rigiga kirmaydi: stetoskop, tonometr, mikroskop?
Mikroskop (laboratoriya asbobi).
3
Ko‘zga qum tushganda nima sodir bo‘ladi? Tartib bilan ayting.
Sezgi nuqtalari signal beradi → miya buyruq beradi → yosh oqib ko‘zni tozalaydi.
4
Qaysi a’zo tizimlarini bildingiz? Uchtasini sanang.