☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ovqat hazm qilish va nafas olish tizimlari

Darslar 20–21 · 2 ta dars · Y.V. Malikova, S.V. Kosyanenko. Tabiiy fanlar 4-sinf, 1-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023; S.V. Kosyanenko, Y.V. Malikova, O.E. Tigay. Tabiiy fanlar 4-sinf, 2-qism. Novda Edutainment, Toshkent, 2023
21

Nafas olish tizimi

Darslik: 1-qism, 90–93-betlar
MaqsadNega nafas olishimizni, havo o‘pkaga qanday yetib borishini (burun, traxeya, bronxlar, o‘pka), diafragma va qonning vazifasini bilish; toza havo qoidalarini aytish.
Yangi so‘zlar
nafas yo‘li · airwaytraxeya · windpipe (trachea)diafragma · diaphragmeritrotsit · red blood cell
Tushuntirish

Hujayralar ovqatdan energiya olishi uchun kislorod kerak. Kislorod zaxirasi tanada kam, shuning uchun biz doim nafas olamiz. Miya nafas olishni o‘zi boshqaradi, uyquda ham biz nafas olaveramiz. Havo burun orqali kiradi: burunda u changdan tozalanadi, namlanadi va isiydi. Shuning uchun burundan nafas olgan yaxshi. Keyin havo traxeya (nafas nayi), undan ikkita bronx orqali o‘pkaga boradi. O‘pka g‘ovak, qon tomirlariga boy a’zo. Bu yerda qon karbonat angidridni topshirib, kislorodni oladi. Nafas olishga diafragma — o‘pka tagidagi mushak yordam beradi: u pasaysa, o‘pka kengayib, havo bilan to‘ladi, ko‘tarilsa havo chiqadi. Qondagi qizil hujayralar — eritrotsitlar kislorodni butun tanaga tashiydi. Havoni toza saqlash uchun xonani shamollatish, chekilgan yoki changli joydan uzoq turish, sport bilan shug‘ullanish foydali.

Namunalar
Dam olish: diafragma pastga tushadi, ko‘krak kengayadi. Dam chiqarish: diafragma ko‘tariladi, havo chiqadi.
Hiqichoq diafragmaning qisqa-qisqa tortishishi; sekin chuqur nafas olish yoki bir necha qultum suv ichish yordam beradi.
Sinfda faoliyat

Nafas sanash: bir daqiqada necha marta nafas olishingizni sanang (o‘tirib, tinch holatda), keyin 20 marta o‘tirib-turib, yana sanang. Natijani solishtiring. Nafasni uzoq ushlab turish tajribasini o‘tkazmang: boshingiz aylanishi mumkin.

Mashq
1
Nega burundan nafas olgan yaxshi?
2
Havo o‘pkaga qaysi yo‘ldan boradi?
3
Eritrotsitlar nima qiladi?
4
Diafragma nima va u qanday ishlaydi?