95
Birdan ayirish
Darslik: 3-qism, 95-dars, 75–77-betlar
MaqsadBirdan ayirishni mustahkamlash: qolgan qismni topish; qismi ma’lum bo‘lsa, butunni topish (sxema bo‘yicha).
Yangi so‘zlar
qolgan qism · the restbutunni topish · finding the wholebitta ulush · one sharesxema · diagram
Tushuntirish
Butunning bir qismi ma’lum bo‘lsa, qolgan qismni 1 dan ayirib topamiz: 1 − 3/8 = 8/8 − 3/8 = 5/8. Agar bu qismning kattaligi ham ma’lum bo‘lsa, butunni topish mumkin. Masalan, butunning 3/5 qismi 24 ga teng. Avval bitta ulushni topamiz: 24 : 3 = 8 (bu 1/5). So‘ng butunni topamiz: 8 × 5 = 40. Bunday masalalarda kesma chizib, uni teng qismlarga bo‘lish (sxema) yordam beradi.
Namunalar
Akvariumdagi baliqlarning 1/3 qismi qizil, ular 9 ta. Hamma baliqlar 9 × 3 = 27 ta. Qizil bo‘lmaganlari 1 − 1/3 = 2/3 qismni tashkil qiladi.
Sayyoh yo‘lning 2/5 qismini o‘tdi, bu 16 km: 16 : 2 = 8 km (1/5), butun yo‘l 8 × 5 = 40 km.
Sinfda faoliyat
«Butunni top»: o‘qituvchi chizmada 5 qismdan 2 tasini bo‘yaydi va ularda 14 ta dona borligini aytadi. Bolalar bitta ulushda nechta dona borligini va butunda nechta ekanini topadi.
Mashq
1
Bog‘dagi daraxtlarning 3/7 qismi olma daraxtlari. Qolgan daraxtlar qanday qismni tashkil qiladi?
4/7
2
Gulzordagi gullarning 1/5 qismi lola, ular 9 ta. Gulzorda jami nechta gul bor?
45
3
Velosipedchi yo‘lning 3/8 qismini bosib o‘tdi, bu 15 km. Butun yo‘l necha kilometr?
40
4
Nilufar kitobning 2/9 qismini o‘qidi, bu 18 bet. U yana necha bet o‘qishi kerak?
63
5
1 − 4/9 − 2/9 ni hisoblang.
3/9