Kimyoviy muvozanat va unga ta’sir etuvchi omillar
Muvozanatdagi sistemaga tashqi ta’sir (konsentratsiya, bosim yoki harorat o‘zgarishi) berilsa, muvozanat shu ta’sirni kamaytiradigan tomonga siljiydi — bu Le-Shatelye prinsipi (1884). Reagent qo‘shilsa muvozanat uni sarflaydigan tomonga, mahsulot chiqarib olinsa mahsulot hosil bo‘ladigan tomonga siljiydi; K o‘zgarmaydi. Bosim ortsa, muvozanat gazsimon moddalar mol soni kamroq bo‘lgan tomonga siljiydi; gaz molekulalari soni tengsa yoki gaz bo‘lmasa, bosim ta’sir qilmaydi (qattiq moddalar hisobga olinmaydi). Harorat ko‘tarilsa muvozanat issiqlik yutiladigan (endotermik), pasaytirilsa issiqlik ajraladigan (ekzotermik) tomonga siljiydi; faqat harorat K ning qiymatini o‘zgartiradi. Katalizator to‘g‘ri va teskari reaksiyalarni bir xil tezlatadi, shuning uchun muvozanatni siljitmaydi, faqat uning tezroq qaror topishiga yordam beradi. Sanoatda (ammiak, sulfat kislota) tezlik va unum o‘rtasida kelishuv qilinadi: harorat unum uchun pastroq, tezlik uchun yuqoriroq bo‘lishi kerak.
Sinfdagi mushohada (moddasiz): har bir guruh Le-Shatelye prinsipini kundalik tasvir (masalan, to‘la suv idishidan suv chiqarilganda sath yana tenglashishi) bilan qiyoslab, bitta qaytar reaksiya uchun uchta ta’sirning natijasini jadvalga yozadi.