Tezlik mavzusi bo‘yicha masalalar va ularning yechimlari
Tezlik masalalarida avval qaysi modda uchun dastlabki va oxirgi miqdor (yoki konsentratsiya) berilganini aniqlang. Massa berilsa, n = m/M bilan mol ga o‘tkaziladi, so‘ng Δn = n₁ − n₂ topiladi. Vaqt va hajm tezlik birligiga moslanadi: mol/(l·min) uchun vaqt minutda, mol/(l·s) uchun sekundda; 1 m³ = 1000 l. Tezlik v = Δn/(V·Δt) dan davomiylik Δt = Δn/(V·v), hajm V = Δn/(v·Δt) kelib chiqadi. Agar konsentratsiya berilgan bo‘lsa, idish hajmi kerak emas: v = ΔC/Δt. Bir reaksiyadagi turli moddalar bo‘yicha tezliklar tenglama koeffitsiyentlariga proporsional: N₂ + 3H₂ → 2NH₃ da v(H₂) = 3·v(N₂), v(NH₃) = 2·v(N₂). Tezlikning bosimga bog‘liqligi haqidagi masalalarda faqat gaz va eritma moddalari konsentratsiyasi yoziladi, toza qattiq moddalar tushirib qoldiriladi; reaksiya bir bosqichli deb olinsa, daraja ko‘rsatkichlari koeffitsiyentlarga teng. Javobni birligi va mantiqiy kattaligi bo‘yicha tekshiring.
Bu dars hisoblashda birlik va vaqtni moslash odatini mashq qildiradi. 5 m³ li reaktorda 4 minutda 12 mol modda sarflansa, to‘g‘ri hisob v = 12 / (5000 · 4) = 0,0006 mol/(l·min). Agar 5 m³ ni 5 l deb olsangiz, javob 1000 marta katta chiqadi. Hajm va vaqt birligini tekshirish muhim.
Kimyo zavodi muhandislari katta reaktorlar hajmini litrga o‘tkazib hisoblaydi, tahlil laboratoriyalari xodimlari vaqt va hajm birliklarini tekshiradi, dorixona texnologlari kichik hajmli eritmalarni mL da hisoblaydi.
Qirrasi 10 sm bo‘lgan kub chizing va uning hajmini sm³, dm³ va litrda yozing. So‘ng 1 m li qirrali kubning bir qirrasi bo‘ylab shunday kublardan nechtasi sig‘ishini va jami nechtasi sig‘ishini hisoblang.
| N₂ | H₂ | NH₃ | |
|---|---|---|---|
| koeffitsiyent | 1 | 3 | 2 |
| v, mol/(l·min) | 0,05 | 0,15 | 0,1 |
Juft ishlash: birini tanlab, masalaning shartini o‘zgartirmasdan (faqat maqsadini o‘zgartirib) uch usulda yeching — tezlikni, vaqtni va hajmni toping; formulalar bir-biridan qanday kelib chiqishini tushuntiring.