Darslar 24 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
24
Tezlik mavzusi bo‘yicha masalalar va ularning yechimlari
Darslik: 109–111-betlar
MaqsadReaksiya tezligi, davomiyligi va idish hajmini topishga doir masalalarni birliklarni to‘g‘ri o‘tkazib hamda qattiq moddalarni hisobga olmay yechish.
Yangi so‘zlar
o‘rtacha tezlik · average ratebirliklarni o‘tkazish · unit conversionmodda miqdori o‘zgarishi · change in amount of substancetezlik ifodasi · rate expression
Tushuntirish
Tezlik masalalarida avval qaysi modda uchun dastlabki va oxirgi miqdor (yoki konsentratsiya) berilganini aniqlang. Massa berilsa, n = m/M bilan mol ga o‘tkaziladi, so‘ng Δn = n₁ − n₂ topiladi. Vaqt va hajm tezlik birligiga moslanadi: mol/(l·min) uchun vaqt minutda, mol/(l·s) uchun sekundda; 1 m³ = 1000 l. Tezlik v = Δn/(V·Δt) dan davomiylik Δt = Δn/(V·v), hajm V = Δn/(v·Δt) kelib chiqadi. Agar konsentratsiya berilgan bo‘lsa, idish hajmi kerak emas: v = ΔC/Δt. Bir reaksiyadagi turli moddalar bo‘yicha tezliklar tenglama koeffitsiyentlariga proporsional: N₂ + 3H₂ → 2NH₃ da v(H₂) = 3·v(N₂), v(NH₃) = 2·v(N₂). Tezlikning bosimga bog‘liqligi haqidagi masalalarda faqat gaz va eritma moddalari konsentratsiyasi yoziladi, toza qattiq moddalar tushirib qoldiriladi; reaksiya bir bosqichli deb olinsa, daraja ko‘rsatkichlari koeffitsiyentlarga teng. Javobni birligi va mantiqiy kattaligi bo‘yicha tekshiring.
Namunalar
8 l idishda 30 s da O₂ miqdori 30 moldan 18 molgacha kamaydi. Δn = 12 mol, t = 0,5 min: v = 12/(8·0,5) = 3 mol/(l·min).
4 l idishda N₂ + 3H₂ → 2NH₃ bo‘yicha 2 min da 0,8 mol NH₃ hosil bo‘ldi: v(NH₃) = 0,8/(4·2) = 0,1 mol/(l·min); koeffitsiyentlar bo‘yicha v(N₂) = 0,05, v(H₂) = 0,15 mol/(l·min).
Sinfda faoliyat
Juft ishlash: birini tanlab, masalaning shartini o‘zgartirmasdan (faqat maqsadini o‘zgartirib) uch usulda yeching — tezlikni, vaqtni va hajmni toping; formulalar bir-biridan qanday kelib chiqishini tushuntiring.
Mashq
1
5 l idishda is gazining miqdori 24 s da 40 moldan 16 molgacha kamaydi. Tezlik necha mol/(l·min)?
12
2
2 l idishda 2SO₂ + O₂ → 2SO₃ reaksiyasida 3 min da 1,2 mol SO₃ hosil bo‘ldi. SO₃ hosil bo‘lish va O₂ sarflanish tezliklarini toping (mol/(l·min)).