ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Reaksiya tezligiga doir masalalar

Darslar 24 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
24

Tezlik mavzusi bo‘yicha masalalar va ularning yechimlari

Darslik: 109–111-betlar
MaqsadReaksiya tezligi, davomiyligi va idish hajmini topishga doir masalalarni birliklarni to‘g‘ri o‘tkazib hamda qattiq moddalarni hisobga olmay yechish.
Yangi so‘zlar
o‘rtacha tezlik · average ratebirliklarni o‘tkazish · unit conversionmodda miqdori o‘zgarishi · change in amount of substancetezlik ifodasi · rate expression
Tushuntirish

Tezlik masalalarida avval qaysi modda uchun dastlabki va oxirgi miqdor (yoki konsentratsiya) berilganini aniqlang. Massa berilsa, n = m/M bilan mol ga o‘tkaziladi, so‘ng Δn = n₁ − n₂ topiladi. Vaqt va hajm tezlik birligiga moslanadi: mol/(l·min) uchun vaqt minutda, mol/(l·s) uchun sekundda; 1 m³ = 1000 l. Tezlik v = Δn/(V·Δt) dan davomiylik Δt = Δn/(V·v), hajm V = Δn/(v·Δt) kelib chiqadi. Agar konsentratsiya berilgan bo‘lsa, idish hajmi kerak emas: v = ΔC/Δt. Bir reaksiyadagi turli moddalar bo‘yicha tezliklar tenglama koeffitsiyentlariga proporsional: N₂ + 3H₂ → 2NH₃ da v(H₂) = 3·v(N₂), v(NH₃) = 2·v(N₂). Tezlikning bosimga bog‘liqligi haqidagi masalalarda faqat gaz va eritma moddalari konsentratsiyasi yoziladi, toza qattiq moddalar tushirib qoldiriladi; reaksiya bir bosqichli deb olinsa, daraja ko‘rsatkichlari koeffitsiyentlarga teng. Javobni birligi va mantiqiy kattaligi bo‘yicha tekshiring.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bu dars hisoblashda birlik va vaqtni moslash odatini mashq qildiradi. 5 m³ li reaktorda 4 minutda 12 mol modda sarflansa, to‘g‘ri hisob v = 12 / (5000 · 4) = 0,0006 mol/(l·min). Agar 5 m³ ni 5 l deb olsangiz, javob 1000 marta katta chiqadi. Hajm va vaqt birligini tekshirish muhim.

Kim ishlatadi

Kimyo zavodi muhandislari katta reaktorlar hajmini litrga o‘tkazib hisoblaydi, tahlil laboratoriyalari xodimlari vaqt va hajm birliklarini tekshiradi, dorixona texnologlari kichik hajmli eritmalarni mL da hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qirrasi 10 sm bo‘lgan kub chizing va uning hajmini sm³, dm³ va litrda yozing. So‘ng 1 m li qirrali kubning bir qirrasi bo‘ylab shunday kublardan nechtasi sig‘ishini va jami nechtasi sig‘ishini hisoblang.

Namunalar
8 l idishda 30 s da O₂ miqdori 30 moldan 18 molgacha kamaydi. Δn = 12 mol, t = 0,5 min: v = 12/(8·0,5) = 3 mol/(l·min).
N₂H₂NH₃
koeffitsiyent132
v, mol/(l·min)0,050,150,1
4 l idishda N₂ + 3H₂ → 2NH₃ bo‘yicha 2 min da 0,8 mol NH₃ hosil bo‘ldi: v(NH₃) = 0,8/(4·2) = 0,1 mol/(l·min); koeffitsiyentlar bo‘yicha v(N₂) = 0,05, v(H₂) = 0,15 mol/(l·min).
Sinfda faoliyat

Juft ishlash: birini tanlab, masalaning shartini o‘zgartirmasdan (faqat maqsadini o‘zgartirib) uch usulda yeching — tezlikni, vaqtni va hajmni toping; formulalar bir-biridan qanday kelib chiqishini tushuntiring.

Mashq
1
5 l idishda is gazining miqdori 24 s da 40 moldan 16 molgacha kamaydi. Tezlik necha mol/(l·min)?
2
2 l idishda 2SO₂ + O₂ → 2SO₃ reaksiyasida 3 min da 1,2 mol SO₃ hosil bo‘ldi. SO₃ hosil bo‘lish va O₂ sarflanish tezliklarini toping (mol/(l·min)).
3
2ZnS(q) + 3O₂(g) → 2ZnO(q) + 2SO₂(g) ni bir bosqichli deb olib, bosim 2 marta oshirilsa tezlik necha marta ortishini toping.
4
Konsentratsiya berilgan masalada nima uchun idish hajmi kerak bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli8-mart tabrigi uchun faylHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →