☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Eruvchanlikka doir masalalar

Darslar 14 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
14

Eruvchanlik mavzusiga doir masalalar va ularning yechimi

Darslik: 70–73-betlar
MaqsadEruvchanlik koeffitsiyenti bo‘yicha masalalarni yechish: S ni topish, to‘yintirish uchun modda yoki suv massasi, sovitishda kristallanadigan modda massasi.
Yangi so‘zlar
to‘yintirish · saturatingkristallangan massa · mass crystallisedto‘yingan eritma massasi · mass of a saturated solutioneruvchanlik egri chizig‘i · solubility curve
Tushuntirish

Eruvchanlik masalalarining asosi — to‘yingan eritmada erigan modda massasining suv massasiga nisbati doimiy: m(modda)/m(suv) = S/100. Shuning uchun 100 g suv va S g tuzdan (100 + S) g to‘yingan eritma hosil bo‘ladi va proporsiya tuzish mumkin. S ni topishda: S = m(modda)·100/m(suv). To‘yintirishga kerak modda massasi m = S·m(suv)/100, kerakli suv massasi m(suv) = m(modda)·100/S. Eritmani to‘yintirish uchun qo‘shiladigan modda massasi to‘yingan holatdagi massadan eritmada bor massa ayirib topiladi. Sovitishda kristallanadigan massa — dastlabki haroratdagi to‘yingan eritmaning har 100 g suviga to‘g‘ri keladigan S₁ – S₂ ga, berilgan eritma massasiga mos ravishda ko‘paytirilgan miqdor: avval eritmadagi suv va tuz massasini (100 + S₁ g eritmaga S₁ g tuz) aniqlab, so‘ng pastki haroratdagi eruvchanlik bo‘yicha eritmada qoladigan tuzni ayiramiz. Bug‘latilgan suv massasiga ham xuddi shunday: m = S·m(bug‘langan suv)/100 tuz cho‘kadi.

Namunalar
40 °C da 250 g suvni to‘yintirish uchun 70 g tuz sarflandi: S = 70·100/250 = 28. Demak, 100 g suvda 28 g tuz eriydi.
S(80 °C) = 80, S(20 °C) = 30. 80 °C dagi 540 g to‘yingan eritma 20 °C gacha sovitildi. 180 g eritmada 100 g suv va 80 g tuz bor; 540 g da 300 g suv va 240 g tuz. 20 °C da 300 g suvda 90 g tuz qoladi, demak 240 – 90 = 150 g tuz kristallanadi.
Sinfda faoliyat

Ishchi varaq: guruhlar o‘qituvchi bergan eruvchanlik jadvali (KNO₃, NaCl, KCl) bo‘yicha 20 °C va 60 °C dagi S larni solishtirib, qaysi tuzni sovitib tozalash qulayligini muhokama qiladi.

Mashq
1
S = 25 bo‘lsa, 400 g suvni to‘yintirish uchun necha gramm tuz kerak?
2
S = 28 bo‘lsa, 84 g tuzni to‘yingan eritma hosil qilguncha necha gramm suvda eritish kerak?
3
216 g to‘yinmagan eritmada 36 g tuz bor, S = 30. Eritmani to‘yintirish uchun yana necha gramm tuz qo‘shish kerak?
4
90 °C da S = 120, 20 °C da S = 40. 90 °C dagi 330 g to‘yingan eritma 20 °C gacha sovitildi. Necha gramm tuz kristallanadi?