Eruvchanlik mavzusiga doir masalalar va ularning yechimi
Eruvchanlik masalalarining asosi — to‘yingan eritmada erigan modda massasining suv massasiga nisbati doimiy: m(modda)/m(suv) = S/100. Shuning uchun 100 g suv va S g tuzdan (100 + S) g to‘yingan eritma hosil bo‘ladi va proporsiya tuzish mumkin. S ni topishda: S = m(modda)·100/m(suv). To‘yintirishga kerak modda massasi m = S·m(suv)/100, kerakli suv massasi m(suv) = m(modda)·100/S. Eritmani to‘yintirish uchun qo‘shiladigan modda massasi to‘yingan holatdagi massadan eritmada bor massa ayirib topiladi. Sovitishda kristallanadigan massa — dastlabki haroratdagi to‘yingan eritmaning har 100 g suviga to‘g‘ri keladigan S₁ – S₂ ga, berilgan eritma massasiga mos ravishda ko‘paytirilgan miqdor: avval eritmadagi suv va tuz massasini (100 + S₁ g eritmaga S₁ g tuz) aniqlab, so‘ng pastki haroratdagi eruvchanlik bo‘yicha eritmada qoladigan tuzni ayiramiz. Bug‘latilgan suv massasiga ham xuddi shunday: m = S·m(bug‘langan suv)/100 tuz cho‘kadi.
Sho‘r ko‘ldan olingan to‘yingan sho‘r suvda NaCl ning S = 36 (20 °C da). Shu to‘yingan eritmadan 500 kg suv bug‘lanib ketsa, 500 · 36 / 100 = 180 kg tuz cho‘kadi. Eruvchanlik 100 g suvga nisbatan berilgani uchun bunday hisobni to‘g‘ridan-to‘g‘ri proporsiya bilan bajarish mumkin.
Tuz ishlab chiqarish texnologlari bug‘latish bilan tuz miqdorini hisoblaydi, farmatsevtlar eritmalarni to‘yinish chegarasiga yaqin tayyorlaydi, oziq-ovqat texnologlari murabbo va sirop qaynatishda kristallanishni nazorat qiladi.
Yomg‘irdan keyin qurigan ko‘lmak, gul tuvagi yoki tuproq yuzasidagi oq qatlam bor-yo‘qligini qidiring. U suv bug‘langanda erigan tuzlar qolishini bildiradi; shu hodisani to‘yinish bilan bog‘lab yozing.
Ishchi varaq: guruhlar o‘qituvchi bergan eruvchanlik jadvali (KNO₃, NaCl, KCl) bo‘yicha 20 °C va 60 °C dagi S larni solishtirib, qaysi tuzni sovitib tozalash qulayligini muhokama qiladi.