ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Tuzlar gidrolizi va eritma muhiti

Darslar 11 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
11

Tuzlarning gidrolizi va undagi eritma muhiti

Darslik: 58–61-betlar
MaqsadTuzlar gidrolizining turlarini (kation, anion, ikkalasi bo‘yicha, gidrolizlanmaydigan tuzlar) farqlash, eritma muhitini aniqlash va gidroliz tenglamalarini yozish.
Yangi so‘zlar
gidroliz · hydrolysiseritma muhiti · medium of a solutionvodorod ko‘rsatkich pH · hydrogen index pHindikator · indicator
Tushuntirish

Gidroliz (yun. «gidro» — suv, «lizis» — parchalanish) — tuz ionlarining suv bilan o‘zaro ta’sirlashib kuchsiz elektrolit hosil qilishi. Kuchli kislota va kuchsiz asosdan hosil bo‘lgan tuz (NH₄Cl, ZnCl₂, Cu(NO₃)₂) kation bo‘yicha gidrolizlanadi, bunda H⁺ ionlari ko‘payadi va muhit kislotali bo‘ladi (pH < 7), masalan Cu²⁺ + H₂O ⇌ CuOH⁺ + H⁺. Kuchli asos va kuchsiz kislotadan hosil bo‘lgan tuz (CH₃COONa, Na₂CO₃, K₂S) anion bo‘yicha gidrolizlanadi, OH⁻ ko‘payadi va muhit ishqoriy bo‘ladi (pH > 7), masalan CO₃²⁻ + H₂O ⇌ HCO₃⁻ + OH⁻. Kuchsiz asos va kuchsiz kislota tuzi (CH₃COONH₄) ikkala ion bo‘yicha gidrolizlanadi, muhit taxminan neytral bo‘ladi; ba’zilari esa suv bilan qaytmas parchalanadi (Al₂S₃ + 6H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3H₂S↑). Kuchli asos va kuchli kislota tuzlari (NaCl, K₂SO₄, KNO₃) hamda cho‘kma holidagi tuzlar gidrolizga uchramaydi, muhiti neytral. Muhit pH = –lg[H⁺] bilan ifodalanadi: pH = 7 neytral, pH < 7 kislotali, pH > 7 ishqoriy (qonda pH ≈ 7,4, oshqozonda 1,5–2). Gidroliz qizdirganda va suyultirganda kuchayadi, hosil bo‘ladigan H⁺ yoki OH⁻ ni bog‘laydigan modda qo‘shilganda ham tezlashadi; lakmus, fenolftalein va metiloranj bilan muhit aniqlanadi.

MuhitpHLakmusFenolftalein
kislotali< 7qizilrangsiz
neytral7binafsharangsiz
ishqoriy> 7ko‘kto‘q qizil
012345678910111213149kislotalineytralishqoriy

pH = 9 — ishqoriy muhit

[H⁺] = 10⁻⁹ mol/l

taxminan: ichimlik sodasi

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sovun — kuchsiz yog‘ kislotasi va kuchli asos (NaOH) tuzi, shuning uchun uning eritmasi anion bo‘yicha gidrolizlanadi: C₁₇H₃₅COO⁻ + H₂O ⇌ C₁₇H₃₅COOH + OH⁻. OH⁻ ortiqcha, muhit kuchsiz ishqoriy (pH taxminan 9–10). Ba’zi shampun va yuvish vositalari yorlig‘ida «pH-neytral» deb yozilishi shu bilan bog‘liq.

Kim ishlatadi

Kosmetika kimyogarlari mahsulot pHini teriga moslaydi, agronomlar ammoniy o‘g‘itlari tuproqni nordonlashtirishini hisobga oladi, suv tozalash texniklari pHni nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Sovun, shampun yoki yuvish vositasi yorlig‘ida pH yoki «pH-balansli» degan yozuv bor-yo‘qligini qidiring. Topsangiz, shu mahsulot nega kislotali yoki ishqoriy muhitga ega bo‘lishini tuz gidrolizi bilan tushuntiring. Hech narsani aralashtirmang.

Namunalar
S2− + H2O⇄HS− + OH−
anion bo‘yicha gidroliz: OH⁻ ortiqcha
K₂S: KOH kuchli asos, H₂S kuchsiz kislota, demak anion bo‘yicha gidroliz: S²⁻ + H₂O ⇌ HS⁻ + OH⁻. OH⁻ ortiqcha, pH > 7: lakmus ko‘k, fenolftalein to‘q qizil.
Cu2+ + H2O⇄CuOH+ + H+
kation bo‘yicha gidroliz: H⁺ ortiqcha
Cu(NO₃)₂: HNO₃ kuchli kislota, Cu(OH)₂ kuchsiz asos, demak kation bo‘yicha gidroliz: Cu²⁺ + H₂O ⇌ CuOH⁺ + H⁺. H⁺ ortiqcha, pH < 7: lakmus qizaradi.
Sinfda faoliyat

O‘qituvchi ko‘rsatadigan tajriba: lakmus qog‘ozi yoki universal indikator bilan NaCl, Na₂CO₃ va NH₄Cl eritmalarining muhitini aniqlash. O‘quvchilar kuzatuvni jadvalga yozib, gidroliz tenglamalari bilan solishtiradi (kimyoviy idishlar bilan faqat o‘qituvchi ishtirokida ishlanadi).

Mashq
1
NaNO₃ eritmasining muhiti qanday va nima uchun?
2
FeCl₃, Na₂SO₃, KCl, (NH₄)₂SO₄ eritmalarini kislotali, ishqoriy va neytral muhitga ajrating.
3
0,001 M HCl eritmasining pH ini toping (kuchli kislota, to‘liq dissotsiatsiyalanadi).
4
CH₃COONa gidrolizini sekinlashtirish uchun nima qilish mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAnjuman taqdimoti uchun qarorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →