Tuzlarning gidrolizi va undagi eritma muhiti
Gidroliz (yun. «gidro» — suv, «lizis» — parchalanish) — tuz ionlarining suv bilan o‘zaro ta’sirlashib kuchsiz elektrolit hosil qilishi. Kuchli kislota va kuchsiz asosdan hosil bo‘lgan tuz (NH₄Cl, ZnCl₂, Cu(NO₃)₂) kation bo‘yicha gidrolizlanadi, bunda H⁺ ionlari ko‘payadi va muhit kislotali bo‘ladi (pH < 7), masalan Cu²⁺ + H₂O ⇌ CuOH⁺ + H⁺. Kuchli asos va kuchsiz kislotadan hosil bo‘lgan tuz (CH₃COONa, Na₂CO₃, K₂S) anion bo‘yicha gidrolizlanadi, OH⁻ ko‘payadi va muhit ishqoriy bo‘ladi (pH > 7), masalan CO₃²⁻ + H₂O ⇌ HCO₃⁻ + OH⁻. Kuchsiz asos va kuchsiz kislota tuzi (CH₃COONH₄) ikkala ion bo‘yicha gidrolizlanadi, muhit taxminan neytral bo‘ladi; ba’zilari esa suv bilan qaytmas parchalanadi (Al₂S₃ + 6H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3H₂S↑). Kuchli asos va kuchli kislota tuzlari (NaCl, K₂SO₄, KNO₃) hamda cho‘kma holidagi tuzlar gidrolizga uchramaydi, muhiti neytral. Muhit pH = –lg[H⁺] bilan ifodalanadi: pH = 7 neytral, pH < 7 kislotali, pH > 7 ishqoriy (qonda pH ≈ 7,4, oshqozonda 1,5–2). Gidroliz qizdirganda va suyultirganda kuchayadi, hosil bo‘ladigan H⁺ yoki OH⁻ ni bog‘laydigan modda qo‘shilganda ham tezlashadi; lakmus, fenolftalein va metiloranj bilan muhit aniqlanadi.
| Muhit | pH | Lakmus | Fenolftalein |
|---|---|---|---|
| kislotali | < 7 | qizil | rangsiz |
| neytral | 7 | binafsha | rangsiz |
| ishqoriy | > 7 | ko‘k | to‘q qizil |
Sovun — kuchsiz yog‘ kislotasi va kuchli asos (NaOH) tuzi, shuning uchun uning eritmasi anion bo‘yicha gidrolizlanadi: C₁₇H₃₅COO⁻ + H₂O ⇌ C₁₇H₃₅COOH + OH⁻. OH⁻ ortiqcha, muhit kuchsiz ishqoriy (pH taxminan 9–10). Ba’zi shampun va yuvish vositalari yorlig‘ida «pH-neytral» deb yozilishi shu bilan bog‘liq.
Kosmetika kimyogarlari mahsulot pHini teriga moslaydi, agronomlar ammoniy o‘g‘itlari tuproqni nordonlashtirishini hisobga oladi, suv tozalash texniklari pHni nazorat qiladi.
Sovun, shampun yoki yuvish vositasi yorlig‘ida pH yoki «pH-balansli» degan yozuv bor-yo‘qligini qidiring. Topsangiz, shu mahsulot nega kislotali yoki ishqoriy muhitga ega bo‘lishini tuz gidrolizi bilan tushuntiring. Hech narsani aralashtirmang.
O‘qituvchi ko‘rsatadigan tajriba: lakmus qog‘ozi yoki universal indikator bilan NaCl, Na₂CO₃ va NH₄Cl eritmalarining muhitini aniqlash. O‘quvchilar kuzatuvni jadvalga yozib, gidroliz tenglamalari bilan solishtiradi (kimyoviy idishlar bilan faqat o‘qituvchi ishtirokida ishlanadi).