Tuzlarning gidrolizi va undagi eritma muhiti
Gidroliz (yun. «gidro» — suv, «lizis» — parchalanish) — tuz ionlarining suv bilan o‘zaro ta’sirlashib kuchsiz elektrolit hosil qilishi. Kuchli kislota va kuchsiz asosdan hosil bo‘lgan tuz (NH₄Cl, ZnCl₂, Cu(NO₃)₂) kation bo‘yicha gidrolizlanadi, bunda H⁺ ionlari ko‘payadi va muhit kislotali bo‘ladi (pH < 7), masalan Cu²⁺ + H₂O ⇌ CuOH⁺ + H⁺. Kuchli asos va kuchsiz kislotadan hosil bo‘lgan tuz (CH₃COONa, Na₂CO₃, K₂S) anion bo‘yicha gidrolizlanadi, OH⁻ ko‘payadi va muhit ishqoriy bo‘ladi (pH > 7), masalan CO₃²⁻ + H₂O ⇌ HCO₃⁻ + OH⁻. Kuchsiz asos va kuchsiz kislota tuzi (CH₃COONH₄) ikkala ion bo‘yicha gidrolizlanadi, muhit taxminan neytral bo‘ladi; ba’zilari esa suv bilan qaytmas parchalanadi (Al₂S₃ + 6H₂O → 2Al(OH)₃↓ + 3H₂S↑). Kuchli asos va kuchli kislota tuzlari (NaCl, K₂SO₄, KNO₃) hamda cho‘kma holidagi tuzlar gidrolizga uchramaydi, muhiti neytral. Muhit pH = –lg[H⁺] bilan ifodalanadi: pH = 7 neytral, pH < 7 kislotali, pH > 7 ishqoriy (qonda pH ≈ 7,4, oshqozonda 1,5–2). Gidroliz qizdirganda va suyultirganda kuchayadi, hosil bo‘ladigan H⁺ yoki OH⁻ ni bog‘laydigan modda qo‘shilganda ham tezlashadi; lakmus, fenolftalein va metiloranj bilan muhit aniqlanadi.
O‘qituvchi ko‘rsatadigan tajriba: lakmus qog‘ozi yoki universal indikator bilan NaCl, Na₂CO₃ va NH₄Cl eritmalarining muhitini aniqlash. O‘quvchilar kuzatuvni jadvalga yozib, gidroliz tenglamalari bilan solishtiradi (kimyoviy idishlar bilan faqat o‘qituvchi ishtirokida ishlanadi).