ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Reaksiya tezligi haqida tushuncha

Darslar 22 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
22

Reaksiya tezligi haqida tushuncha

Darslik: 98–104-betlar
MaqsadKimyoviy reaksiyaning o‘rtacha tezligini aniqlash, uning birliklarini bilish va tezlikka ta’sir qiluvchi asosiy omillarni sanash.
Yangi so‘zlar
reaksiyaning o‘rtacha tezligi · average reaction ratetezlik konstantasi · rate constantzarrachalar to‘qnashuvi · collision of particlesta’sirlashuv yuzasi · reacting surface
Tushuntirish

Reaksiyalar turlicha tez boradi: eritmada cho‘kma hosil bo‘lishi bir lahzada, temirning zanglashi esa oylar davomida kechadi. Reaksiyaning o‘rtacha tezligi — moddaning (reagent yoki mahsulotning) konsentratsiyasi vaqt birligida qancha o‘zgarishi: v = |ΔC|/Δt. ΔC = Δn/V bo‘lgani uchun v = |Δn|/(V·Δt); birligi mol/(l·s) yoki mol/(l·min). Tezlikni topish uchun modda miqdorining o‘zgarishi, idish hajmi va vaqt kerak; hajm m³ da bersa, 1 m³ = 1000 l deb litrga o‘tkaziladi. Tezlik moddalar tabiatiga, konsentratsiyaga (gazlar va eritmalarda), qattiq modda sirtining kattaligiga, haroratga va katalizatorga bog‘liq. Bir bosqichli reaksiya aA + bB → mahsulot uchun v = k·C(A)^a·C(B)^b, bu yerda k — tezlik konstantasi; ko‘p bosqichli reaksiyalarda daraja ko‘rsatkichlari tajribadan topiladi. Toza qattiq modda konsentratsiyasi bu ifodaga kirmaydi, chunki reaksiya uning sirtida boradi.

t, minC, mol/l0,511,522,51230SO₂0,8SO₃
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Beton suv bilan kimyoviy reaksiya natijasida qotadi, mustahkamligi esa reaksiya qanchalik borganini taxminan ko‘rsatadi. Quruvchilar beton mustahkamligini 7 va 28 kundan keyin tekshiradi: 7 kunda u 28 kundagi mustahkamlikning taxminan 70 % iga yetadi. O‘rtacha tezlik dastlabki haftada 70 % : 7 kun = 10 % / kun, keyingi 21 kunda esa 30 % : 21 ≈ 1,4 % / kun. Reaksiya tezligi vaqt o‘tishi bilan kamayadi.

Kim ishlatadi

Quruvchilar va qurilish nazoratchilari beton qotish tezligini hisobga oladi, oziq-ovqat texnologlari mahsulotning saqlash muddatini reaksiya tezligi bilan baholaydi, kimyo zavodi muhandislari reaktorda reaksiya vaqtini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizdagi oltita o‘zgarishni (masalan, uchqun, nonning qotishi, temirning zanglashi) eng tezdan eng sekingacha tartiblab, har biriga taxminiy vaqtni (soniya, kun, yil) yozing.

Namunalar
2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ idishi 5 l. 2 min da SO₂ miqdori 14 moldan 4 molgacha kamaydi: v = (14 − 4)/(5·2) = 1 mol/(l·min).
ƒFormula
v = Δn : (V · t)
mol/(l·s) yoki mol/(l·min)
2 l idishda H₂ + I₂ → 2HI reaksiyasida 40 s ichida 1,6 mol HI hosil bo‘ldi: v(HI) = 1,6/(2·40) = 0,02 mol/(l·s), ya’ni 0,02·60 = 1,2 mol/(l·min).
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi ko‘rsatadigan namoyish: bir xil massali magniy lentasi va magniy kukunining suyultirilgan kislota bilan reaksiya tezligini taqqoslash. O‘quvchilar xavfsiz masofadan kuzatadi, idishlarga tegmaydi; nima uchun kukun tezroq reaksiyaga kirishishini tushuntiring.

Mashq
1
Hajmi 6 l idishda kislorod miqdori 3 min da 52 moldan 16 molgacha kamaydi. O‘rtacha tezlik necha mol/(l·min)?
2
Tezlik 3 mol/(l·min), idish 5 l, modda miqdori 45 molga o‘zgardi. Reaksiya necha minut davom etdi?
3
2 s ichida moddaning konsentratsiyasi 9 mol/l dan 3 mol/l gacha kamaydi. Tezlik necha mol/(l·s)?
4
Nima uchun C(qattiq) + O₂(g) → CO₂(g) reaksiya tezligi ifodasiga ko‘mirning konsentratsiyasi kirmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinfning kasb kuzatuvi kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →