☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Reaksiya tezligi haqida tushuncha

Darslar 22 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
22

Reaksiya tezligi haqida tushuncha

Darslik: 98–104-betlar
MaqsadKimyoviy reaksiyaning o‘rtacha tezligini aniqlash, uning birliklarini bilish va tezlikka ta’sir qiluvchi asosiy omillarni sanash.
Yangi so‘zlar
reaksiyaning o‘rtacha tezligi · average reaction ratetezlik konstantasi · rate constantzarrachalar to‘qnashuvi · collision of particlesta’sirlashuv yuzasi · reacting surface
Tushuntirish

Reaksiyalar turlicha tez boradi: eritmada cho‘kma hosil bo‘lishi bir lahzada, temirning zanglashi esa oylar davomida kechadi. Reaksiyaning o‘rtacha tezligi — moddaning (reagent yoki mahsulotning) konsentratsiyasi vaqt birligida qancha o‘zgarishi: v = |ΔC|/Δt. ΔC = Δn/V bo‘lgani uchun v = |Δn|/(V·Δt); birligi mol/(l·s) yoki mol/(l·min). Tezlikni topish uchun modda miqdorining o‘zgarishi, idish hajmi va vaqt kerak; hajm m³ da bersa, 1 m³ = 1000 l deb litrga o‘tkaziladi. Tezlik moddalar tabiatiga, konsentratsiyaga (gazlar va eritmalarda), qattiq modda sirtining kattaligiga, haroratga va katalizatorga bog‘liq. Bir bosqichli reaksiya aA + bB → mahsulot uchun v = k·C(A)^a·C(B)^b, bu yerda k — tezlik konstantasi; ko‘p bosqichli reaksiyalarda daraja ko‘rsatkichlari tajribadan topiladi. Toza qattiq modda konsentratsiyasi bu ifodaga kirmaydi, chunki reaksiya uning sirtida boradi.

Namunalar
2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ idishi 5 l. 2 min da SO₂ miqdori 14 moldan 4 molgacha kamaydi: v = (14 − 4)/(5·2) = 1 mol/(l·min).
2 l idishda H₂ + I₂ → 2HI reaksiyasida 40 s ichida 1,6 mol HI hosil bo‘ldi: v(HI) = 1,6/(2·40) = 0,02 mol/(l·s), ya’ni 0,02·60 = 1,2 mol/(l·min).
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi ko‘rsatadigan namoyish: bir xil massali magniy lentasi va magniy kukunining suyultirilgan kislota bilan reaksiya tezligini taqqoslash. O‘quvchilar xavfsiz masofadan kuzatadi, idishlarga tegmaydi; nima uchun kukun tezroq reaksiyaga kirishishini tushuntiring.

Mashq
1
Hajmi 6 l idishda kislorod miqdori 3 min da 52 moldan 16 molgacha kamaydi. O‘rtacha tezlik necha mol/(l·min)?
2
Tezlik 3 mol/(l·min), idish 5 l, modda miqdori 45 molga o‘zgardi. Reaksiya necha minut davom etdi?
3
2 s ichida moddaning konsentratsiyasi 9 mol/l dan 3 mol/l gacha kamaydi. Tezlik necha mol/(l·s)?
4
Nima uchun C(qattiq) + O₂(g) → CO₂(g) reaksiya tezligi ifodasiga ko‘mirning konsentratsiyasi kirmaydi?