Reaksiya tezligi haqida tushuncha
Reaksiyalar turlicha tez boradi: eritmada cho‘kma hosil bo‘lishi bir lahzada, temirning zanglashi esa oylar davomida kechadi. Reaksiyaning o‘rtacha tezligi — moddaning (reagent yoki mahsulotning) konsentratsiyasi vaqt birligida qancha o‘zgarishi: v = |ΔC|/Δt. ΔC = Δn/V bo‘lgani uchun v = |Δn|/(V·Δt); birligi mol/(l·s) yoki mol/(l·min). Tezlikni topish uchun modda miqdorining o‘zgarishi, idish hajmi va vaqt kerak; hajm m³ da bersa, 1 m³ = 1000 l deb litrga o‘tkaziladi. Tezlik moddalar tabiatiga, konsentratsiyaga (gazlar va eritmalarda), qattiq modda sirtining kattaligiga, haroratga va katalizatorga bog‘liq. Bir bosqichli reaksiya aA + bB → mahsulot uchun v = k·C(A)^a·C(B)^b, bu yerda k — tezlik konstantasi; ko‘p bosqichli reaksiyalarda daraja ko‘rsatkichlari tajribadan topiladi. Toza qattiq modda konsentratsiyasi bu ifodaga kirmaydi, chunki reaksiya uning sirtida boradi.
Beton suv bilan kimyoviy reaksiya natijasida qotadi, mustahkamligi esa reaksiya qanchalik borganini taxminan ko‘rsatadi. Quruvchilar beton mustahkamligini 7 va 28 kundan keyin tekshiradi: 7 kunda u 28 kundagi mustahkamlikning taxminan 70 % iga yetadi. O‘rtacha tezlik dastlabki haftada 70 % : 7 kun = 10 % / kun, keyingi 21 kunda esa 30 % : 21 ≈ 1,4 % / kun. Reaksiya tezligi vaqt o‘tishi bilan kamayadi.
Quruvchilar va qurilish nazoratchilari beton qotish tezligini hisobga oladi, oziq-ovqat texnologlari mahsulotning saqlash muddatini reaksiya tezligi bilan baholaydi, kimyo zavodi muhandislari reaktorda reaksiya vaqtini hisoblaydi.
Atrofingizdagi oltita o‘zgarishni (masalan, uchqun, nonning qotishi, temirning zanglashi) eng tezdan eng sekingacha tartiblab, har biriga taxminiy vaqtni (soniya, kun, yil) yozing.
Faqat o‘qituvchi ko‘rsatadigan namoyish: bir xil massali magniy lentasi va magniy kukunining suyultirilgan kislota bilan reaksiya tezligini taqqoslash. O‘quvchilar xavfsiz masofadan kuzatadi, idishlarga tegmaydi; nima uchun kukun tezroq reaksiyaga kirishishini tushuntiring.