Darslar 28 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
28
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini yarim reaksiya usuli bilan tenglashtirish
Darslik: 127–132-betlar
MaqsadOksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini yarim reaksiya usuli bilan kislotali va ishqoriy muhitda tenglashtirish.
Yarim reaksiya usulida oksidlovchi va qaytaruvchi uchun alohida yarim reaksiyalar yoziladi; ularda eritmada haqiqatan mavjud zarrachalar (MnO₄⁻, SO₃²⁻, Cr₂O₇²⁻, H⁺, OH⁻, H₂O) qatnashadi, N⁵⁺ kabi shartli ionlar emas. Tartib: 1) o‘zgaruvchi element atomlarini tenglash; 2) kislorodni tenglash; 3) vodorodni tenglash; 4) zaryadni elektronlar bilan tenglash; 5) elektronlar sonini tenglab, yarim reaksiyalarni qo‘shish; 6) ikki tomondagi bir xil zarrachalarni qisqartirish; 7) molekulyar tenglamaga o‘tish. Kislotali muhitda kislorod yetmagan tomonga har bir O uchun bitta H₂O, so‘ng vodorod yetmagan tomonga H⁺ qo‘shiladi. Ishqoriy muhitda kislorod yetmagan tomonga har bir O uchun 2OH⁻, ikkinchi tomonga 1 H₂O qo‘shiladi. Oxirida atomlar va umumiy zaryad ikki tomonda teng ekanini tekshiring.
Qog‘ozda ishlash: yuqoridagi ikki misolni yopib, qadamlar ro‘yxati bo‘yicha qayta tenglashtiring; so‘ng har bir tenglamada atomlar va zaryadni tekshirib, bir-biringizning ishingizni baholang.
Mashq
1
Kislotali muhitda Cr₂O₇²⁻ → Cr³⁺ yarim reaksiyasini tenglashtirib, undagi barcha koeffitsiyentlar yig‘indisini toping.
30
2
Ishqoriy muhitda SO₃²⁻ → SO₄²⁻ yarim reaksiyasini yozing.
SO₃²⁻ + 2OH⁻ − 2e⁻ → SO₄²⁻ + H₂O
3
Oksidlovchi 5 e⁻ qabul qiladi, qaytaruvchi 2 e⁻ beradi. Ko‘paytuvchilar qanday va jami necha elektron ko‘chadi?
Oksidlovchi ×2, qaytaruvchi ×5; jami 10 e⁻
4
Nima uchun yarim reaksiyada N⁵⁺ emas, NO₃⁻ yoziladi?
NO₃⁻ eritmada haqiqatan mavjud; N⁵⁺ shartli oksidlanish darajasi xolos.