Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini yarim reaksiya usuli bilan tenglashtirish
Yarim reaksiya usulida oksidlovchi va qaytaruvchi uchun alohida yarim reaksiyalar yoziladi; ularda eritmada haqiqatan mavjud zarrachalar (MnO₄⁻, SO₃²⁻, Cr₂O₇²⁻, H⁺, OH⁻, H₂O) qatnashadi, N⁵⁺ kabi shartli ionlar emas. Tartib: 1) o‘zgaruvchi element atomlarini tenglash; 2) kislorodni tenglash; 3) vodorodni tenglash; 4) zaryadni elektronlar bilan tenglash; 5) elektronlar sonini tenglab, yarim reaksiyalarni qo‘shish; 6) ikki tomondagi bir xil zarrachalarni qisqartirish; 7) molekulyar tenglamaga o‘tish. Kislotali muhitda kislorod yetmagan tomonga har bir O uchun bitta H₂O, so‘ng vodorod yetmagan tomonga H⁺ qo‘shiladi. Ishqoriy muhitda kislorod yetmagan tomonga har bir O uchun 2OH⁻, ikkinchi tomonga 1 H₂O qo‘shiladi. Oxirida atomlar va umumiy zaryad ikki tomonda teng ekanini tekshiring.
| Muhit | Kislorod yetishmasa | Boshqa tomon |
|---|---|---|
| kislotali | + H₂O | + 2H⁺ |
| ishqoriy | + 2OH⁻ | + H₂O |
Zanglash — ikkita yarim reaksiya: Fe → Fe²⁺ + 2e⁻ (anod) va O₂ + 2H₂O + 4e⁻ → 4OH⁻ (katod). Elektronlar tenglashtirilgach, 2Fe + O₂ + 2H₂O → 2Fe(OH)₂ chiqadi. Ikkala yarim reaksiya bitta mix yoki panjara ustining turli joylarida, suv qatlami bilan bog‘langan holda sodir bo‘ladi.
Korroziya muhandislari quvur va ko‘priklarni zanglashdan himoyalaydi, akkumulyator ishlab chiqaruvchilari yarim reaksiyalar asosida elementlarni loyihalaydi, restavratorlar metall buyumlarni saqlash usulini tanlaydi.
Uyingiz yaqinidagi xavfsiz joydan, bo‘yog‘i ko‘chgan metall panjara yoki darvozaning zanglagan joylarini ko‘z bilan kuzating (qirrali zang yuzasiga tegmang). Zang qaysi joylardan boshlanganini va nega aynan o‘sha yerlardan ekanini yozing.
Qog‘ozda ishlash: yuqoridagi ikki misolni yopib, qadamlar ro‘yxati bo‘yicha qayta tenglashtiring; so‘ng har bir tenglamada atomlar va zaryadni tekshirib, bir-biringizning ishingizni baholang.