ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Yarim reaksiya usuli

Darslar 28 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
28

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini yarim reaksiya usuli bilan tenglashtirish

Darslik: 127–132-betlar
MaqsadOksidlanish-qaytarilish reaksiyalarini yarim reaksiya usuli bilan kislotali va ishqoriy muhitda tenglashtirish.
Yangi so‘zlar
yarim reaksiya · half-reactionoksidlovchi · oxidising agentqaytaruvchi · reducing agentionli tenglama · ionic equation
Tushuntirish

Yarim reaksiya usulida oksidlovchi va qaytaruvchi uchun alohida yarim reaksiyalar yoziladi; ularda eritmada haqiqatan mavjud zarrachalar (MnO₄⁻, SO₃²⁻, Cr₂O₇²⁻, H⁺, OH⁻, H₂O) qatnashadi, N⁵⁺ kabi shartli ionlar emas. Tartib: 1) o‘zgaruvchi element atomlarini tenglash; 2) kislorodni tenglash; 3) vodorodni tenglash; 4) zaryadni elektronlar bilan tenglash; 5) elektronlar sonini tenglab, yarim reaksiyalarni qo‘shish; 6) ikki tomondagi bir xil zarrachalarni qisqartirish; 7) molekulyar tenglamaga o‘tish. Kislotali muhitda kislorod yetmagan tomonga har bir O uchun bitta H₂O, so‘ng vodorod yetmagan tomonga H⁺ qo‘shiladi. Ishqoriy muhitda kislorod yetmagan tomonga har bir O uchun 2OH⁻, ikkinchi tomonga 1 H₂O qo‘shiladi. Oxirida atomlar va umumiy zaryad ikki tomonda teng ekanini tekshiring.

har bir yetishmagan O uchun
MuhitKislorod yetishmasaBoshqa tomon
kislotali+ H₂O+ 2H⁺
ishqoriy+ 2OH⁻+ H₂O
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Zanglash — ikkita yarim reaksiya: Fe → Fe²⁺ + 2e⁻ (anod) va O₂ + 2H₂O + 4e⁻ → 4OH⁻ (katod). Elektronlar tenglashtirilgach, 2Fe + O₂ + 2H₂O → 2Fe(OH)₂ chiqadi. Ikkala yarim reaksiya bitta mix yoki panjara ustining turli joylarida, suv qatlami bilan bog‘langan holda sodir bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Korroziya muhandislari quvur va ko‘priklarni zanglashdan himoyalaydi, akkumulyator ishlab chiqaruvchilari yarim reaksiyalar asosida elementlarni loyihalaydi, restavratorlar metall buyumlarni saqlash usulini tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyingiz yaqinidagi xavfsiz joydan, bo‘yog‘i ko‘chgan metall panjara yoki darvozaning zanglagan joylarini ko‘z bilan kuzating (qirrali zang yuzasiga tegmang). Zang qaysi joylardan boshlanganini va nega aynan o‘sha yerlardan ekanini yozing.

Namunalar
2MnO4− + 6H+ + 5SO32−→2Mn2+ + 5SO42− + 3H2O
kislotali muhit; ko‘paytiruvchilar 2 va 5
Kislotali muhit: MnO₄⁻ + 8H⁺ + 5e⁻ → Mn²⁺ + 4H₂O; SO₃²⁻ + H₂O − 2e⁻ → SO₄²⁻ + 2H⁺. Ko‘paytuvchilar 2 va 5: 2MnO₄⁻ + 6H⁺ + 5SO₃²⁻ → 2Mn²⁺ + 5SO₄²⁻ + 3H₂O; molekulyar: 2KMnO₄ + 5Na₂SO₃ + 3H₂SO₄ = 2MnSO₄ + 5Na₂SO₄ + K₂SO₄ + 3H₂O.
2Cr(OH)3 + 10OH− + 3Br2→2CrO42− + 8H2O + 6Br−
ishqoriy muhit; ko‘paytiruvchilar 2 va 3
Ishqoriy muhit: Cr(OH)₃ + 5OH⁻ − 3e⁻ → CrO₄²⁻ + 4H₂O; Br₂ + 2e⁻ → 2Br⁻. Ko‘paytuvchilar 2 va 3: 2Cr(OH)₃ + 10OH⁻ + 3Br₂ → 2CrO₄²⁻ + 8H₂O + 6Br⁻; molekulyar: 2Cr(OH)₃ + 3Br₂ + 10KOH = 2K₂CrO₄ + 6KBr + 8H₂O.
Sinfda faoliyat

Qog‘ozda ishlash: yuqoridagi ikki misolni yopib, qadamlar ro‘yxati bo‘yicha qayta tenglashtiring; so‘ng har bir tenglamada atomlar va zaryadni tekshirib, bir-biringizning ishingizni baholang.

Mashq
1
Kislotali muhitda Cr₂O₇²⁻ → Cr³⁺ yarim reaksiyasini tenglashtirib, undagi barcha koeffitsiyentlar yig‘indisini toping.
2
Ishqoriy muhitda SO₃²⁻ → SO₄²⁻ yarim reaksiyasini yozing.
3
Oksidlovchi 5 e⁻ qabul qiladi, qaytaruvchi 2 e⁻ beradi. Ko‘paytuvchilar qanday va jami necha elektron ko‘chadi?
4
Nima uchun yarim reaksiyada N⁵⁺ emas, NO₃⁻ yoziladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliZarinaning yozgi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →