Qaytar va qaytmas reaksiyalar. Kimyoviy muvozanat
Bir vaqtda ham to‘g‘ri, ham teskari yo‘nalishda boradigan reaksiya qaytar deyiladi va ⇌ belgisi bilan yoziladi (masalan, N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃). Reaksiya amalda oxirigacha boradigan (qaytmas) bo‘ladi, agar mahsulot cho‘kma yoki gaz sifatida sistemadan chiqib ketsa, kuchsiz elektrolit (masalan, suv) hosil bo‘lsa yoki juda ko‘p energiya ajralsa. Yopiq idishda qaytar reaksiya boshlanganda to‘g‘ri reaksiya tezligi katta, teskarisi esa nolga yaqin bo‘ladi; mahsulot to‘plangan sari teskari reaksiya tezligi ortadi, to‘g‘risi kamayadi. Ular tenglashgan holat kimyoviy muvozanat deyiladi: v(to‘g‘ri) = v(teskari). Muvozanat dinamik: reaksiyalar to‘xtamaydi, lekin moddalar konsentratsiyalari o‘zgarmaydi. aA + bB ⇌ cC + dD uchun K = [C]^c·[D]^d / ([A]^a·[B]^b), bu yerda [ ] — muvozanat konsentratsiyalari; K = k₁/k₂ ga teng, faqat haroratga bog‘liq, konsentratsiyalarga emas. K katta bo‘lsa muvozanatda mahsulotlar ko‘p, kichik bo‘lsa boshlang‘ich moddalar ko‘p. Toza qattiq moddalar K ifodasiga kirmaydi.
O‘g‘it zavodlarida ammiak N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ qaytar reaksiyasi bilan olinadi: o‘simliklar uchun azot manbai. Muvozanat tufayli reaktordan bir o‘tishda gazlarning faqat bir qismi ammiakka aylanadi, shuning uchun reaksiyaga kirishmagan N₂ va H₂ qayta reaktorga yuboriladi, ammiak esa ajratib olinadi.
Kimyo zavodi muhandislari qaytar reaksiyalarda unumni oshirish usullarini tanlaydi, agronomlar azotli o‘g‘itlar tarkibini hisobga oladi, oziq-ovqat xavfsizligi tahlilchilari o‘g‘it ishlab chiqarishning ahamiyatini baholaydi.
O‘simlik o‘g‘iti qadog‘i yoki rasmini ko‘rsangiz, undagi azot (N) foizini toping va shu azotning ammiakdan olinganini yozing. Hech narsani ochmang va aralashtirmang.
Grafik chizish (kimyoviy moddasiz): v(to‘g‘ri) pasayuvchi va v(teskari) o‘suvchi egri chiziqlarni vaqtga bog‘lab chizing; ular kesishgan vaqtdan keyin nima bo‘lishini va nima uchun konsentratsiyalar o‘zgarmasligini tushuntiring.