Qaytar va qaytmas reaksiyalar. Kimyoviy muvozanat
Bir vaqtda ham to‘g‘ri, ham teskari yo‘nalishda boradigan reaksiya qaytar deyiladi va ⇌ belgisi bilan yoziladi (masalan, N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃). Reaksiya amalda oxirigacha boradigan (qaytmas) bo‘ladi, agar mahsulot cho‘kma yoki gaz sifatida sistemadan chiqib ketsa, kuchsiz elektrolit (masalan, suv) hosil bo‘lsa yoki juda ko‘p energiya ajralsa. Yopiq idishda qaytar reaksiya boshlanganda to‘g‘ri reaksiya tezligi katta, teskarisi esa nolga yaqin bo‘ladi; mahsulot to‘plangan sari teskari reaksiya tezligi ortadi, to‘g‘risi kamayadi. Ular tenglashgan holat kimyoviy muvozanat deyiladi: v(to‘g‘ri) = v(teskari). Muvozanat dinamik: reaksiyalar to‘xtamaydi, lekin moddalar konsentratsiyalari o‘zgarmaydi. aA + bB ⇌ cC + dD uchun K = [C]^c·[D]^d / ([A]^a·[B]^b), bu yerda [ ] — muvozanat konsentratsiyalari; K = k₁/k₂ ga teng, faqat haroratga bog‘liq, konsentratsiyalarga emas. K katta bo‘lsa muvozanatda mahsulotlar ko‘p, kichik bo‘lsa boshlang‘ich moddalar ko‘p. Toza qattiq moddalar K ifodasiga kirmaydi.
Grafik chizish (kimyoviy moddasiz): v(to‘g‘ri) pasayuvchi va v(teskari) o‘suvchi egri chiziqlarni vaqtga bog‘lab chizing; ular kesishgan vaqtdan keyin nima bo‘lishini va nima uchun konsentratsiyalar o‘zgarmasligini tushuntiring.