Kimyoviy muvozanat mavzusiga oid masalalar va ularning yechimi
Muvozanat masalalarida avval reaksiyani tenglashtiring va uch qatorli jadval tuzing: boshlang‘ich, o‘zgarish (sarflangan yoki hosil bo‘lgan) va muvozanat konsentratsiyalari. O‘zgarishlar nisbati koeffitsiyentlar nisbatiga teng: N₂ dan 2 mol/l sarflansa, 3H₂ dan 6 mol/l sarflanadi, 2NH₃ dan 4 mol/l hosil bo‘ladi. Boshlang‘ich konsentratsiya = muvozanat + sarflangan (reagent uchun); mahsulot boshida bo‘lmasa, uning boshlang‘ich konsentratsiyasi 0, muvozanatdagisi esa hosil bo‘lgan miqdorga teng. Modda miqdori n = C·V (V — idish hajmi, l). Agar K berilgan bo‘lsa, noma’lum o‘zgarishni x deb belgilab, K ifodasiga muvozanat konsentratsiyalarini (boshlang‘ich − koeffitsiyent·x) qo‘yib tenglama tuziladi. Natijani tekshirish uchun topilgan konsentratsiyalarni K ifodasiga qo‘ying.
| N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ | N₂ | H₂ | NH₃ |
|---|---|---|---|
| boshlang‘ich | c₁ | c₂ | 0 |
| o‘zgarish | – a | – 3a | + 2a |
| muvozanat | c₁ – a | c₂ – 3a | 2a |
Bu dars hisob-kitobni jadval bilan yuritish odatini mashq qildiradi: boshlang‘ich + o‘zgarish = oxirgi. Avtobusda 30 yo‘lovchi bor edi, 8 kishi chiqdi, 3 kishi tushdi: 30 + 8 − 3 = 35. Muvozanat masalalarida ham uch qatorli jadval hech bir qadamni yo‘qotmaslikka yordam beradi, o‘zgarishlar esa koeffitsientlar nisbatida bo‘ladi.
Buxgalterlar va omborchilar kirim-chiqimni jadvalda yuritadi, kimyo zavodi muhandislari moddiy balansni hisoblaydi, dasturchilar o‘zgaruvchilar holatini qadam-baqadam kuzatadi.
Tasavvur qiling: har bir buterbrodga 2 bo‘lak non va 1 bo‘lak pishloq ketadi, sizda 10 bo‘lak non va 6 bo‘lak pishloq bor va 4 ta buterbrod tayyorladingiz. Non va pishloq uchun «boshida – o‘zgarish – oxirida» jadvalini tuzing; o‘zgarishlar nisbati koeffitsientlar nisbatiga o‘xshashini sezing.
| N₂ | H₂ | NH₃ | |
|---|---|---|---|
| boshlang‘ich | 5 | 8 | 0 |
| o‘zgarish | – 2 | – 6 | + 4 |
| muvozanat | 3 | 2 | 4 |
| kislota | spirt | efir | suv | |
|---|---|---|---|---|
| boshlang‘ich | 3 | 3 | 0 | 0 |
| o‘zgarish | – 2 | – 2 | + 2 | + 2 |
| muvozanat | 1 | 1 | 2 | 2 |
Juft ishlash: bir-biringizga 3 qatorli jadval bilan yechiladigan masala tuzing (reaksiyani va muvozanat konsentratsiyalarini o‘zingiz tanlang), keyin almashib yechib, javobni K ifodasi orqali tekshiring.