ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Atom tuzilishi: kvant sonlari va elektron konfiguratsiya

Darslar 1 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
1

Atom tuzilishi

Darslik: 4–11-betlar
MaqsadAtom tuzilishi modellarini (Rezerford, Bor, kvant modeli) solishtirish, kvant sonlari va orbitallarning ma’nosini tushuntirish hamda elementlarning elektron konfiguratsiyasini yozish.
Yangi so‘zlar
atom orbitali · atomic orbitalkvant sonlari · quantum numbersPauli prinsipi · Pauli exclusion principleGund qoidasi · Hund’s rule
Tushuntirish

1911-yilda Rezerford atomning markazida musbat zaryadlangan og‘ir yadro borligini, elektronlar esa uning atrofida aylanishini ko‘rsatdi (planetar model). Bu modelga ko‘ra aylanayotgan elektron energiya yo‘qotib, yadroga qulashi kerak edi; Bor esa elektron energiyasi faqat ma’lum qismlar — kvantlarda o‘zgaradi va u aniq orbitalarda energiya nurlamay harakatlanadi, deb taxmin qildi. Hozirgi kvant modelida elektron ham zarracha, ham to‘lqin xossasiga ega: uni yadro atrofida aniq yo‘l bo‘ylab emas, atom orbitalida — elektron bo‘lish ehtimoli taxminan 90 % bo‘lgan fazoviy sohada topish mumkin. Elektronning holati to‘rtta kvant soni bilan beriladi: bosh n (energetik qavat, n = 1, 2, 3 …), orbital l (orbital shakli, l = 0 dan n – 1 gacha: s, p, d, f), magnit mₗ (orbitalning fazoda yo‘nalishi, 2l + 1 ta qiymat) va spin mₛ (+½ yoki –½). Pauli prinsipiga ko‘ra atomda to‘rtta kvant soni bir xil bo‘lgan ikkita elektron bo‘lmaydi, shuning uchun bitta orbitalga ko‘pi bilan ikkita (qarama-qarshi spinli) elektron sig‘adi; qavatda ko‘pi bilan 2n², pog‘onachada 2(2l + 1) ta elektron bo‘ladi. Orbitallar 1s < 2s < 2p < 3s < 3p < 4s < 3d < 4p … tartibida to‘ladi (Klechkovskiy qoidasi: avval n + l yig‘indisi kichik holat, yig‘indi teng bo‘lsa n kichik holat), energiyasi teng orbitallarda esa elektronlar avval bittadan joylashadi (Gund qoidasi).

010203040281832n = 1n = 2n = 3n = 4Elektronlar soni (2n²)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mineral suv yorlig‘ida natriy va magniy ionlari yozilgan bo‘ladi. Natriy atomi (…3s¹) bitta tashqi elektronini yo‘qotib Na⁺ ga, magniy atomi (…3s²) ikkita elektronini yo‘qotib Mg²⁺ ga aylanadi. Elektron konfiguratsiya shu elementlar nega aynan +1 va +2 zaryadli ion sifatida uchrashini tushuntiradi.

Kim ishlatadi

Kimyogarlar elementning reaksiyalarini elektron konfiguratsiyadan bashorat qiladi, oziqlanish mutaxassislari mineral ionlarning vazifasini tushuntiradi, materialshunoslar yarimo‘tkazgichlarga qo‘shimchalar tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Mineral suv yorlig‘ini (uyda, maktabda yoki do‘konda) ko‘rsangiz, undagi kationlar nomlarini yozib oling. Har biri uchun davriy jadvaldan guruh raqamini topib, atom nechta tashqi elektron yo‘qotib ion hosil qilganini taxmin qiling. Hech narsani ochmang va tatib ko‘rmang.

Namunalar
1s22s22p63s23p5Cl
Xlor (Z = 17) atomi: 17 ta elektron 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁵ tartibida joylashadi. 3p pog‘onachada 5 ta elektron bor: ikkita orbital to‘la, bittasida bitta elektron, ya’ni 1 ta juftlashmagan elektron mavjud; tashqi qavatda 2 + 5 = 7 ta elektron bor.
n = 4: 16 orbital
lPog‘onachaOrbitallar
04s1
14p3
24d5
34f7
n = 4 qavatda l ning qiymatlari 0, 1, 2, 3, ya’ni 4s, 4p, 4d, 4f pog‘onachalari bor. Orbitallar soni n² = 16 (1 + 3 + 5 + 7), elektronlar soni esa 2n² = 32 ta.
Sinfda faoliyat

Sinfda juft-juft ishlash: qog‘ozga orbital kataklarini (s — 1 ta, p — 3 ta, d — 5 ta) chizing va o‘qchalar bilan Z = 7, 8, 14 elementlari elektronlarini joylashtiring. Sherigingiz Pauli prinsipi va Gund qoidasi bajarilganini tekshiradi.

Mashq
1
d-pog‘onachaga (l = 2) ko‘pi bilan nechta elektron sig‘adi?
2
Temir (Z = 26) atomining elektron konfiguratsiyasini yozing va juftlashmagan elektronlar sonini ayting.
3
Uchinchi qavatda nechta atom orbitali bor?
4
Nima uchun 4s pog‘onacha 3d pog‘onachadan oldin to‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBitiruvchi yilining birinchi rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →