Atom tuzilishi
1911-yilda Rezerford atomning markazida musbat zaryadlangan og‘ir yadro borligini, elektronlar esa uning atrofida aylanishini ko‘rsatdi (planetar model). Bu modelga ko‘ra aylanayotgan elektron energiya yo‘qotib, yadroga qulashi kerak edi; Bor esa elektron energiyasi faqat ma’lum qismlar — kvantlarda o‘zgaradi va u aniq orbitalarda energiya nurlamay harakatlanadi, deb taxmin qildi. Hozirgi kvant modelida elektron ham zarracha, ham to‘lqin xossasiga ega: uni yadro atrofida aniq yo‘l bo‘ylab emas, atom orbitalida — elektron bo‘lish ehtimoli taxminan 90 % bo‘lgan fazoviy sohada topish mumkin. Elektronning holati to‘rtta kvant soni bilan beriladi: bosh n (energetik qavat, n = 1, 2, 3 …), orbital l (orbital shakli, l = 0 dan n – 1 gacha: s, p, d, f), magnit mₗ (orbitalning fazoda yo‘nalishi, 2l + 1 ta qiymat) va spin mₛ (+½ yoki –½). Pauli prinsipiga ko‘ra atomda to‘rtta kvant soni bir xil bo‘lgan ikkita elektron bo‘lmaydi, shuning uchun bitta orbitalga ko‘pi bilan ikkita (qarama-qarshi spinli) elektron sig‘adi; qavatda ko‘pi bilan 2n², pog‘onachada 2(2l + 1) ta elektron bo‘ladi. Orbitallar 1s < 2s < 2p < 3s < 3p < 4s < 3d < 4p … tartibida to‘ladi (Klechkovskiy qoidasi: avval n + l yig‘indisi kichik holat, yig‘indi teng bo‘lsa n kichik holat), energiyasi teng orbitallarda esa elektronlar avval bittadan joylashadi (Gund qoidasi).
Mineral suv yorlig‘ida natriy va magniy ionlari yozilgan bo‘ladi. Natriy atomi (…3s¹) bitta tashqi elektronini yo‘qotib Na⁺ ga, magniy atomi (…3s²) ikkita elektronini yo‘qotib Mg²⁺ ga aylanadi. Elektron konfiguratsiya shu elementlar nega aynan +1 va +2 zaryadli ion sifatida uchrashini tushuntiradi.
Kimyogarlar elementning reaksiyalarini elektron konfiguratsiyadan bashorat qiladi, oziqlanish mutaxassislari mineral ionlarning vazifasini tushuntiradi, materialshunoslar yarimo‘tkazgichlarga qo‘shimchalar tanlaydi.
Mineral suv yorlig‘ini (uyda, maktabda yoki do‘konda) ko‘rsangiz, undagi kationlar nomlarini yozib oling. Har biri uchun davriy jadvaldan guruh raqamini topib, atom nechta tashqi elektron yo‘qotib ion hosil qilganini taxmin qiling. Hech narsani ochmang va tatib ko‘rmang.
| l | Pog‘onacha | Orbitallar |
|---|---|---|
| 0 | 4s | 1 |
| 1 | 4p | 3 |
| 2 | 4d | 5 |
| 3 | 4f | 7 |
Sinfda juft-juft ishlash: qog‘ozga orbital kataklarini (s — 1 ta, p — 3 ta, d — 5 ta) chizing va o‘qchalar bilan Z = 7, 8, 14 elementlari elektronlarini joylashtiring. Sherigingiz Pauli prinsipi va Gund qoidasi bajarilganini tekshiradi.