ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Oksidlanish-qaytarilishning eritma muhitiga bog‘liqligi

Darslar 29 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
29

Oksidlanish va qaytarilish reaksiyalarining eritma muhitiga bog‘liqligi

Darslik: 132–135-betlar
MaqsadOksidlanish-qaytarilish reaksiyalari mahsulotlarining eritma muhitiga (kislotali, neytral, ishqoriy) bog‘liqligini permanganat va dixromat misolida tushuntirish.
Yangi so‘zlar
eritma muhiti · medium of the solutionpermanganat ioni · permanganate ionmanganat ioni · manganate iondixromat ioni · dichromate ion
Tushuntirish

Bir xil oksidlovchi turli muhitda turli mahsulotga aylanadi. Binafsha-pushti permanganat ioni MnO₄⁻ kislotali muhitda 5 elektron olib deyarli rangsiz Mn²⁺ ga, neytral yoki kuchsiz ishqoriy muhitda 3 elektron olib qo‘ng‘ir MnO₂ cho‘kmasiga, kuchli ishqoriy muhitda 1 elektron olib yashil MnO₄²⁻ (manganat) ionigacha qaytariladi. Demak, kislotali muhitda permanganatning oksidlovchilik xossasi eng kuchli namoyon bo‘ladi. Kislotali muhit odatda H₂SO₄ bilan hosil qilinadi, chunki xlorid kislotani permanganat Cl₂ gacha oksidlab yuboradi. Dixromat K₂Cr₂O₇ (to‘q sariq) kislotali muhitda 6 elektron olib yashil Cr³⁺ ga qaytariladi; ishqoriy muhitda esa xromat CrO₄²⁻ (sariq) barqaror: 2CrO₄²⁻ + 2H⁺ ⇌ Cr₂O₇²⁻ + H₂O muvozanati kislota qo‘shilganda o‘ngga, ishqor qo‘shilganda chapga siljiydi. Laboratoriyada bunday tajribalarni faqat o‘qituvchi o‘tkazadi.

MuhitMnO₄⁻ mahsulotiRang
kislotaliMn²⁺rangsiz
neytralMnO₂↓qo‘ng‘ir cho‘kma
ishqoriyMnO₄²⁻yashil
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Laboratoriyada permanganat bilan titrlashda pushti-binafsha rang «o‘zi ko‘rsatkich» vazifasini bajaradi. Qaytaruvchi tugaguncha tomchilar rangsizlanadi (kislotali muhitda MnO₄⁻ → Mn²⁺), tugagandan keyin esa bitta ortiqcha tomchi eritmani pushti qiladi. Bir tomchi taxminan 0,05 ml, ya’ni 20 ml ning 0,25 % i, shuning uchun aniqlik yuqori.

Kim ishlatadi

Suv sifati tahlilchilari suvdagi organik moddalar miqdorini permanganat bilan aniqlaydi, oziq-ovqat laboratoriyalari qaytaruvchi moddalarni titrlaydi, ekologlar suv ifloslanishini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qachondir biror narsa tugaganini rang bilan bildiradigan uchta kundalik belgi yozing (masalan, zaryad tugagan chiroq rangi, issiqlik o‘lchagich lentasi). Qaysi biri permanganatning pushti oxirgi nuqtasiga eng o‘xshashligini ayting.

Namunalar
Kislotali muhit: 2KMnO₄ + 5Na₂SO₃ + 3H₂SO₄ = 2MnSO₄ + 5Na₂SO₄ + K₂SO₄ + 3H₂O (rangsiz eritma). Neytral muhit: 2KMnO₄ + 3Na₂SO₃ + H₂O = 2MnO₂↓ + 3Na₂SO₄ + 2KOH (qo‘ng‘ir cho‘kma). Ishqoriy muhit: 2KMnO₄ + Na₂SO₃ + 2KOH = 2K₂MnO₄ + Na₂SO₄ + H₂O (yashil eritma).
K2Cr2O7 + 3Na2SO3 + 4H2SO4→Cr2(SO4)3 + 3Na2SO4 + K2SO4 + 4H2O
to‘q sariq → yashil
K₂Cr₂O₇ + 3Na₂SO₃ + 4H₂SO₄ = Cr₂(SO₄)₃ + 3Na₂SO₄ + K₂SO₄ + 4H₂O: Cr₂O₇²⁻ 6 elektron oladi (to‘q sariq → yashil), SO₃²⁻ 2 elektron beradi, shuning uchun 1 : 3 nisbat.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi o‘tkazadigan namoyish: uch probirkada bir xil permanganat va sulfit eritmasiga mos ravishda suyultirilgan H₂SO₄, suv va ishqor qo‘shiladi. O‘quvchilar himoya ko‘zoynagida uzoqdan rang o‘zgarishini (rangsiz, qo‘ng‘ir cho‘kma, yashil) kuzatib, natijani jadvalga yozadi.

Mashq
1
MnO₄⁻ ning kislotali, neytral va ishqoriy muhitdagi mahsulotlari va ranglarini yozing.
2
Kislotali muhitda 6 mol KMnO₄ necha mol elektron qabul qiladi?
3
K₂Cr₂O₇ + Na₂SO₃ + H₂SO₄ → Cr₂(SO₄)₃ + Na₂SO₄ + K₂SO₄ + H₂O tenglamasini tenglashtirib, koeffitsiyentlar yig‘indisini toping.
4
Nima uchun permanganat kislotali muhitda rangsizlanadi, neytral muhitda esa qo‘ng‘ir cho‘kma beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAzizning stendi: qaysi tajriba?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →