Modda miqdori
Modda miqdori (n) — moddadagi zarrachalar (atom, molekula, ion) sonini ifodalovchi kattalik, birligi mol. 2019-yildan amaldagi SI ta’rifiga ko‘ra 1 mol — aniq 6,02214076·10²³ ta zarracha tutgan modda miqdori (ilgari u 12 g uglerod-12 dagi atomlar soni orqali ta’riflangan, son qiymati deyarli bir xil); bu son Avogadro doimiysi, hisoblarda Nₐ ≈ 6,02·10²³ mol⁻¹ olinadi. Moddaning massasi (gramm) va miqdori (mol) turli tushunchalar: 1 mol moddaning grammlardagi massasi molyar massa M (g/mol) bo‘lib, u son jihatdan nisbiy atom yoki molekulyar massaga teng (M(H₂O) = 18 g/mol). Shu bog‘liqlikdan n = m/M, m = n·M hamda zarrachalar soni N = n·Nₐ kelib chiqadi; 1 kmol = 1000 mol, 1 mmol = 0,001 mol. Kimyoviy reaksiyada atomlar yo‘qolmaydi va yo‘qdan paydo bo‘lmaydi, ular faqat qayta guruhlanadi, shuning uchun reaksiyaga kirishgan moddalar massasi hosil bo‘lgan moddalar massasiga teng (massaning saqlanish qonuni). Har qanday toza birikma qanday usulda olinishidan qat’i nazar o‘zgarmas tarkibga ega (tarkibning doimiylik qonuni), masalan, CO₂ da uglerodning massa ulushi 12/44 ≈ 27,3 % ni tashkil qiladi.
Choy qoshiqning bir tekis to‘la oshxona tuzi taxminan 6 g keladi. M(NaCl) = 58,5 g/mol bo‘lgani uchun bu 6 : 58,5 ≈ 0,1 mol, ya’ni taxminan 6·10²² ta formula birligi. Kimyogar zarralarni sanash o‘rniga mol bilan ishlaydi, chunki mol tarozidagi massani zarralar soniga bog‘laydi.
Farmatsevtlar va laborantlar eritmalarni mol bo‘yicha tayyorlaydi, kimyoviy zavod muhandislari reaksiyaga kerakli xomashyo miqdorini hisoblaydi, oziqlanish mutaxassislari mahsulotdagi mineral miqdorini mol va gramm orasida o‘tkazadi.
Qadoqlangan oziq-ovqat yorlig‘idan «tuz» qatorini toping (100 g dagi gramm). Tuz massasini M(NaCl) = 58,5 g/mol ga bo‘lib, mol miqdorini hisoblang. Agar faqat «natriy» yozilgan bo‘lsa, uni 23 g/mol ga bo‘ling.
Hisob-kitob musobaqasi: kartochkalarda moddalarning formulalari beriladi; guruhlar M ni hisoblab, 1 mol, 2 mol va 0,5 mol massalarini kim tez topishini tekshiradi.