ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Modda miqdori. Mol va molyar massa

Darslar 5 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
5

Modda miqdori

Darslik: 31–34-betlar
MaqsadModda miqdori, mol, Avogadro soni va molyar massa tushunchalarini bog‘lash hamda n = m/M va N = n·Nₐ formulalari bilan massa, miqdor va zarrachalar sonini hisoblash.
Yangi so‘zlar
mol · molemolyar massa · molar massAvogadro doimiysi · Avogadro constantmassaning saqlanish qonuni · law of conservation of mass
Tushuntirish

Modda miqdori (n) — moddadagi zarrachalar (atom, molekula, ion) sonini ifodalovchi kattalik, birligi mol. 2019-yildan amaldagi SI ta’rifiga ko‘ra 1 mol — aniq 6,02214076·10²³ ta zarracha tutgan modda miqdori (ilgari u 12 g uglerod-12 dagi atomlar soni orqali ta’riflangan, son qiymati deyarli bir xil); bu son Avogadro doimiysi, hisoblarda Nₐ ≈ 6,02·10²³ mol⁻¹ olinadi. Moddaning massasi (gramm) va miqdori (mol) turli tushunchalar: 1 mol moddaning grammlardagi massasi molyar massa M (g/mol) bo‘lib, u son jihatdan nisbiy atom yoki molekulyar massaga teng (M(H₂O) = 18 g/mol). Shu bog‘liqlikdan n = m/M, m = n·M hamda zarrachalar soni N = n·Nₐ kelib chiqadi; 1 kmol = 1000 mol, 1 mmol = 0,001 mol. Kimyoviy reaksiyada atomlar yo‘qolmaydi va yo‘qdan paydo bo‘lmaydi, ular faqat qayta guruhlanadi, shuning uchun reaksiyaga kirishgan moddalar massasi hosil bo‘lgan moddalar massasiga teng (massaning saqlanish qonuni). Har qanday toza birikma qanday usulda olinishidan qat’i nazar o‘zgarmas tarkibga ega (tarkibning doimiylik qonuni), masalan, CO₂ da uglerodning massa ulushi 12/44 ≈ 27,3 % ni tashkil qiladi.

ƒFormula
n = m : M = N : Nₐ = V : Vₘ
n — modda miqdori (mol); Nₐ = 6,02·10²³ mol⁻¹; Vₘ = 22,4 l/mol (n.sh.)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Choy qoshiqning bir tekis to‘la oshxona tuzi taxminan 6 g keladi. M(NaCl) = 58,5 g/mol bo‘lgani uchun bu 6 : 58,5 ≈ 0,1 mol, ya’ni taxminan 6·10²² ta formula birligi. Kimyogar zarralarni sanash o‘rniga mol bilan ishlaydi, chunki mol tarozidagi massani zarralar soniga bog‘laydi.

Kim ishlatadi

Farmatsevtlar va laborantlar eritmalarni mol bo‘yicha tayyorlaydi, kimyoviy zavod muhandislari reaksiyaga kerakli xomashyo miqdorini hisoblaydi, oziqlanish mutaxassislari mahsulotdagi mineral miqdorini mol va gramm orasida o‘tkazadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qadoqlangan oziq-ovqat yorlig‘idan «tuz» qatorini toping (100 g dagi gramm). Tuz massasini M(NaCl) = 58,5 g/mol ga bo‘lib, mol miqdorini hisoblang. Agar faqat «natriy» yozilgan bo‘lsa, uni 23 g/mol ga bo‘ling.

Namunalar
HHO
36 g suvda (M(H₂O) = 18 g/mol) modda miqdorini toping: n = m/M = 36/18 = 2 mol.
0,25 mol CaCO₃ ning massasi qancha? M(CaCO₃) = 40 + 12 + 3·16 = 100 g/mol; m = n·M = 0,25·100 = 25 g.
Sinfda faoliyat

Hisob-kitob musobaqasi: kartochkalarda moddalarning formulalari beriladi; guruhlar M ni hisoblab, 1 mol, 2 mol va 0,5 mol massalarini kim tez topishini tekshiradi.

Mashq
1
3 mol NaOH (M = 40 g/mol) massasini toping.
2
49 g H₂SO₄ (M = 98 g/mol) necha mol?
3
Fe₂O₃ da temirning massa ulushini (%) toping (Aᵣ(Fe) = 56, Aᵣ(O) = 16).
4
Nima uchun 1 mol suv va 1 mol temir massalari har xil, lekin ulardagi zarrachalar soni bir xil?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →