Dissotsiatsiyalanish darajasi. Qisqa va to‘liq ionli tenglamalar
Dissotsiatsiyalanish darajasi α — ionlarga ajralgan molekulalar sonining eritmadagi umumiy molekulalar soniga nisbati: α = n/N; foizda α % = α·100 %. Kitobda shartli ravishda α % < 3 % bo‘lsa kuchsiz, 3–30 % o‘rtacha va 30 % dan katta bo‘lsa kuchli elektrolit hisoblanadi. U moddaning tabiatiga, erituvchiga, konsentratsiyaga (suyultirganda ortadi) va haroratga bog‘liq. Elektrolit eritmalari orasidagi reaksiyalar ionlarning almashinishidir va ular faqat cho‘kma, gaz yoki kam dissotsiatsiyalanadigan modda (masalan, suv) hosil bo‘lganda oxirigacha boradi. Ionli tenglamada kuchli elektrolitlar ionlar shaklida, cho‘kma, gaz va kuchsiz elektrolitlar esa molekulyar formula bilan yoziladi. Avval molekulyar tenglama tuziladi, so‘ng to‘liq ionli tenglama yoziladi, ikkala tomonda o‘zgarmay qolgan (tomoshabin) ionlar qisqartirilib qisqa ionli tenglama olinadi. Ionli tenglamada atomlar soni ham, zaryadlar yig‘indisi ham ikki tomonda teng bo‘lishi shart.
Qattiq suvda sovun kul rang qatlam hosil qiladi: Ca²⁺ ionlari sovun anionlari bilan cho‘kma beradi, Ca²⁺ + 2C₁₇H₃₅COO⁻ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca↓. Sovundagi Na⁺ ionlari reaksiyada qatnashmaydi, ya’ni tomoshabin ion. To‘liq ionli tenglamadan faqat haqiqiy o‘zgarishni qisqa ionli tenglama ajratib beradi.
Suv tozalash muhandislari qattiqlik ionlarini cho‘ktiradi, yuvish vositalari kimyogarlari qattiq suvda ishlaydigan tarkib yaratadi, ekologlar suvdagi sulfat yoki xlorid ionlarini cho‘kma reaksiyalari bilan aniqlaydi.
Jo‘mrak yoki choynak ichida oq qatlam (qirindi) bor-yo‘qligini kuzating, uni kimyoviy vosita bilan tozalamang. Agar bo‘lsa, qattiq suvdagi Ca²⁺ ionlari karbonat ionlari bilan uchrashganda hosil bo‘ladigan reaksiyaning qisqa ionli tenglamasini yozing.
Juft bo‘lib «ionli shaxmat»: bir o‘quvchi ikkita elektrolit eritmasini nomlaydi, ikkinchisi reaksiya boradimi-yo‘qmi (cho‘kma, gaz yoki suv hosil bo‘ladimi) aytib, qisqa ionli tenglamani doskada yozadi.