ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Kimyo (Umumiy kimyo)

Dissotsiatsiyalanish darajasi. Ionli tenglamalar

Darslar 10 · 1 ta dars · S. Masharipov, A. Mutalibov, E. Murodov, H. Islomova. Umumiy kimyo 11-sinf, 1-nashr. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, Toshkent, 2018
10

Dissotsiatsiyalanish darajasi. Qisqa va to‘liq ionli tenglamalar

Darslik: 54–58-betlar
MaqsadDissotsiatsiyalanish darajasini hisoblash hamda ionlarning almashinish reaksiyalari uchun molekulyar, to‘liq va qisqa ionli tenglamalar yozish.
Yangi so‘zlar
dissotsiatsiyalanish darajasi · degree of dissociationionlarning almashinish reaksiyasi · ion-exchange reactionto‘liq ionli tenglama · complete ionic equationqisqa ionli tenglama · net ionic equation
Tushuntirish

Dissotsiatsiyalanish darajasi α — ionlarga ajralgan molekulalar sonining eritmadagi umumiy molekulalar soniga nisbati: α = n/N; foizda α % = α·100 %. Kitobda shartli ravishda α % < 3 % bo‘lsa kuchsiz, 3–30 % o‘rtacha va 30 % dan katta bo‘lsa kuchli elektrolit hisoblanadi. U moddaning tabiatiga, erituvchiga, konsentratsiyaga (suyultirganda ortadi) va haroratga bog‘liq. Elektrolit eritmalari orasidagi reaksiyalar ionlarning almashinishidir va ular faqat cho‘kma, gaz yoki kam dissotsiatsiyalanadigan modda (masalan, suv) hosil bo‘lganda oxirigacha boradi. Ionli tenglamada kuchli elektrolitlar ionlar shaklida, cho‘kma, gaz va kuchsiz elektrolitlar esa molekulyar formula bilan yoziladi. Avval molekulyar tenglama tuziladi, so‘ng to‘liq ionli tenglama yoziladi, ikkala tomonda o‘zgarmay qolgan (tomoshabin) ionlar qisqartirilib qisqa ionli tenglama olinadi. Ionli tenglamada atomlar soni ham, zaryadlar yig‘indisi ham ikki tomonda teng bo‘lishi shart.

ƒFormula
α = n : N, α % = α · 100 %
n — ionlarga ajralgan, N — erigan molekulalar soni
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qattiq suvda sovun kul rang qatlam hosil qiladi: Ca²⁺ ionlari sovun anionlari bilan cho‘kma beradi, Ca²⁺ + 2C₁₇H₃₅COO⁻ → (C₁₇H₃₅COO)₂Ca↓. Sovundagi Na⁺ ionlari reaksiyada qatnashmaydi, ya’ni tomoshabin ion. To‘liq ionli tenglamadan faqat haqiqiy o‘zgarishni qisqa ionli tenglama ajratib beradi.

Kim ishlatadi

Suv tozalash muhandislari qattiqlik ionlarini cho‘ktiradi, yuvish vositalari kimyogarlari qattiq suvda ishlaydigan tarkib yaratadi, ekologlar suvdagi sulfat yoki xlorid ionlarini cho‘kma reaksiyalari bilan aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Jo‘mrak yoki choynak ichida oq qatlam (qirindi) bor-yo‘qligini kuzating, uni kimyoviy vosita bilan tozalamang. Agar bo‘lsa, qattiq suvdagi Ca²⁺ ionlari karbonat ionlari bilan uchrashganda hosil bo‘ladigan reaksiyaning qisqa ionli tenglamasini yozing.

Namunalar
BaCl2 + Na2SO4→BaSO4↓ + 2NaCl
qisqa ionli: Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓
BaCl₂ + Na₂SO₄ → BaSO₄↓ + 2NaCl. To‘liq ionli: Ba²⁺ + 2Cl⁻ + 2Na⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ + 2Na⁺ + 2Cl⁻. Qisqa ionli: Ba²⁺ + SO₄²⁻ → BaSO₄↓ (Na⁺ va Cl⁻ tomoshabin ionlar).
Kuchsiz kislotaning 400 ta molekulasidan 10 tasi ionlarga ajralgan. α = 10/400 = 0,025, ya’ni α % = 2,5 % — kitob mezoni bo‘yicha kuchsiz elektrolit.
Sinfda faoliyat

Juft bo‘lib «ionli shaxmat»: bir o‘quvchi ikkita elektrolit eritmasini nomlaydi, ikkinchisi reaksiya boradimi-yo‘qmi (cho‘kma, gaz yoki suv hosil bo‘ladimi) aytib, qisqa ionli tenglamani doskada yozadi.

Mashq
1
300 ta HNO₂ molekulasidan 24 tasi dissotsiatsiyalangan. α necha foiz?
2
α = 60 % bo‘lgan eritmadagi 500 ta KOH molekulasidan nechtasi ionlarga ajralgan?
3
CaCO₃ + 2HCl → CaCl₂ + CO₂↑ + H₂O reaksiyasining qisqa ionli tenglamasini yozing.
4
KOH + HNO₃ reaksiyasining qisqa ionli tenglamasini yozing va nima uchun oxirigacha borishini tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning suvenir stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →